1.1. Sharhlanayotgan modda amaliyotda koʻp uchraydi, ayniqsa ishga tiklashga oid mehnat nizolari koʻrib chiqish jarayonlarida.

Ushbu normada ish beruvchi xodimni mehnat qilish imkoniyatidan gʻayriqonuniy ravishda mahrum etishning barcha hollarida u olmagan ish haqining oʻrnini unga qoplash majburiyati koʻrsatilgan.

Xodimni mehnat qilish imkoniyatidan gʻayriqonuniy ravishda mahrum etish deganda ish beruvchining harakatlari qonunchilikka zid va asossiz boʻlishi kerak, xodim esa buning natijasida mehnat qila olmagan boʻlishi kerak.

Ish haqining oʻrnini unga qoplash deganda MK 243 va 248-moddalarida koʻrsatilgan ish haqi nazarda tutilgan. Yaʼni, xodimni mehnat qilish imkoniyatidan mahrum etilgan davr mobaynida mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar va mehnat shartnomasida toʻlanishi belgilangan barcha turdagi va miqdordagi toʻlovlarni qoplab berish tushuniladi.

Shuningdek, ushbu moddada xodimni mehnat qilish imkoniyatidan gʻayriqonuniy ravishda mahrum etishning quyidagi hollari sanab oʻtilgan:

1.2. ishga qabul qilish gʻayriqonuniy rad etilganligi (MK 119-modda sharhiga qarang);

1.3. xodim gʻayriqonuniy ravishda boshqa ishga oʻtkazilganligi (MK 119, 564-moddalar sharhiga qarang);

1.4. xodim ishdan gʻayriqonuniy ravishda chetlashtirilganligi (MK 154, 564-moddalar sharhiga qarang);

1.5. xodim bilan mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilinganligi (MK 174, 564-moddalar sharhiga qarang);

1.6. xodimga mehnat daftarchasi yoxud elektron mehnat daftarchasi koʻchirmasi berilishi ish beruvchi tomonidan kechiktirilganligi. MK 171-moddasiga asosan ish beruvchi mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni xodimga uning mehnat daftarchasini yoxud elektron mehnat daftarchasidan koʻchirmani berishi shart.

Mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni xodim yoʻq boʻlganligi yoki hujjatlarni olishni rad etganligi munosabati bilan unga mehnat daftarchasini yoxud elektron mehnat daftarchasidan koʻchirmani hamda mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi buyruqning koʻchirma nusxasini berish imkoniyati boʻlmagan taqdirda, ish beruvchi keyingi ish kunidan kechiktirmay xodimga mehnat daftarchasini olish uchun kelishi yoxud mehnat daftarchasi pochta orqali yuborilishiga rozilik berishi zarurligi haqida bildirishnoma yuborishi shart.

Ish beruvchi bildirishnoma yuborilgan kundan eʼtiboran mehnat daftarchasini berish kechiktirilganligi uchun javobgarlikdan ozod etiladi. Xodim tomonidan oʻz vaqtida talab qilib olinmagan mehnat daftarchasi ish beruvchi tomonidan xodim mehnat daftarchasini berish toʻgʻrisida murojaat qilgan kundan eʼtiboran uch kundan kechiktirmay berilishi kerak.

Agar ish beruvchi mehnat shartnomasi bekor qilinganda xodimga uning mehnat daftarchasini yoxud elektron mehnat daftarchasidan koʻchirmani yuqoridagi muddatlarda va tartibda bermasa, xodimni mehnat qilish imkoniyatidan gʻayriqonuniy ravishda mahrum etish boʻladi va ushbu davr majburiy progul sifatida baholanadi oʻrtacha oylik ish haqi miqdorida undiriladi.

Mehnat daftarchalarini yuritish tartibi toʻgʻrisida yoʻriqnomaning (roʻyxat raqami 402, 1998 yil 29 yanvar) 3.1-bandida ish beruvchi aybi bilan mehnat daftarchasini berish kechiktirilsa, u holda butun kechiktirilgan davr uchun xodimga oʻrtacha oylik ish haqi toʻlanishi koʻrsatilgan (masalan: moddiy javobgar xodimni biriktirilgan anjomlarni vaqtida topshirmaganligi uchun bahona qilib mehnat daftarchasini berish kechiktirilsa).

1.7. mehnat nizolarini koʻrib chiqish boʻyicha organning xodimni avvalgi ishiga tiklash toʻgʻrisidagi qarorini oʻz vaqtida bajarmaganligi. MKning 558-moddasiga koʻra, mehnat shartnomasini bekor qilish asoslaridan qatʼi nazar, ishga tiklash toʻgʻrisidagi, mehnat shartnomasini bekor qilish sanasini va asoslari taʼrifini oʻzgartirish haqidagi, majburiy progul yoki kam haq toʻlanadigan ish bajarilgan vaqt uchun haq toʻlash toʻgʻrisidagi ishlar bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

MKning 569-moddasi birinchi qismiga koʻra, oʻzi bilan tuzilgan mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan xodimni ishga tiklash toʻgʻrisidagi yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organning qarori darhol ijro etilishi lozim.

Ish beruvchi tomonidan bunday qarorning ijrosi kechiktirilgan taqdirda, qarorni qabul qilgan mehnat nizosini koʻrib chiquvchi organ, xodimning murojaatiga koʻra, ajrimning yoki qarorning ijrosi kechiktirilgan butun vaqt uchun xodimga oʻrtacha ish haqini yoki ish haqidagi farqni toʻliq miqdorda toʻlash toʻgʻrisida tegishincha ajrim yoki qaror chiqaradi.

Demak, mehnat nizolarini koʻrib chiqqan sudning xodimni avvalgi ishiga tiklash toʻgʻrisidagi qarori oʻz vaqtida bajarmaganda ish beruvchi xodimni mehnat qilish imkoniyatidan gʻayriqonuniy ravishda mahrum etgan hisoblanadi va ushbu davr uchun oʻrtacha ish haqini undirish uchun xodim ishni koʻrib chiqib, qaror chiqargan sudga murojaat qilishi kerak boʻladi.

1.8. xodimning boshqa ishga kirishiga toʻsqinlik qiladigan, uning shaʼniga, qadr-qimmatiga yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadigan maʼlumotlar har qanday usul bilan tarqatilganligi. MKning 180-moddasi birinchi qismiga koʻra agar ish beruvchi tomonidan xodimning shaxsga doir maʼlumotlariga ishlov berish va ularni himoya qilish tartibi buzilganligi xodimning mehnat qilish imkoniyatidan qonunga xilof ravishda mahrum boʻlishiga sabab boʻlsa yoki xodimning mehnatiga haq toʻlash miqdorining pasayishiga olib kelsa, xodimning mahrum boʻlgan ish haqi oʻrnini qoplash majburiyati oʻz aybi bilan mazkur qoidabuzarlikka yoʻl qoʻyilgan ish beruvchi zimmasiga yuklatiladi;

1.9. qonunlar hamda jamoa kelishuvlarida va (yoki) jamoa shartnomasida nazarda tutilgan boshqa hollarda ham ish beruvchi xodimni mehnat qilish imkoniyatidan gʻayriqonuniy ravishda mahrum etish hollari koʻrsatilgan boʻlsa, xodimning olmagan ish haqining oʻrni ish beruvchi tomonidan qoplanadi.