1.1. Boquvchi boʻlgan xodim deganda qaramogʻida ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan toifadagi moddiy jihatdan muhtoj shaxslarni (xodimning qarindoshlari yoki unga aloqador boʻlganlarni) moddiy taʼminlashga majbur boʻlgan xodim tushuniladi.

Xodim mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq boʻlgan mehnatda mayib boʻlganligi, kasb kasalligi yoki sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikast tufayli vafot etganda uning qaramogʻidagi shaxslarga ish beruvchi MKning 329-moddasiga asosan bir yoʻla beriladigan nafaqani, boquvchining yoʻqotilgan ish haqi oʻrnini qoplash uchun amalga oshiriladigan har oylik toʻlovlarni va qoʻshimcha xarajatlarni kompensatsiya qilishi kerak, bu ish beruvchining majburiyati hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 3-moddasiga koʻra:

mehnatda mayib boʻlish — ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa oqibatida xodimning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoki turgʻun yoʻqotishi;

kasb kasalligi — xodimning unga zararli ishlab chiqarish omili yoki xavfli ishlab chiqarish omili taʼsiri natijasida yuzaga kelgan va uning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoxud turgʻun yoʻqotishiga sabab boʻlgan oʻtkir yoki surunkali kasalligi tushuniladi.

Mehnat majburiyatlarini bajarish bilan bogʻliq sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikastlanishlar deganda bevosita ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa natijasida mehnatda mayib boʻlish va kasb kasalligidan tashqari xodimning sogʻligʻiga zarar yetishi (shikastlanishlar, zaharlanishlar, ruhiy zoʻriqishlar va boshqalar) tushuniladi.

Ziyonning oʻrnini qoplash deganda sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarga boquvchisi vafot etganligi munosabati MK va boshqa qonunchilik hujjatlarida koʻrsatilgan toʻlovlarni toʻlab berish tushuniladi.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida boquvchi boʻlgan xodim mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq boʻlgan mehnatda mayib boʻlganligi, kasb kasalligi yoki sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikast tufayli vafot etgan taqdirda ish beruvchi ziyonning oʻrnini qoplashi kerak shaxslar toifalari koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 2003 yil 19 dekabrdagi “Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplashga oid nizolar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi 18-son qarorining 8-bandiga koʻra xodim mehnatda mayib boʻlishi, kasb kasalligi yoki mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetishi sababli vafot etgan hollarda, MKning 327-moddasida belgilangan, yetkazilgan ziyonni talab qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasini kengaytirib sharhlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1009-moddasida ham boquvchisi vafot etganligi natijasida ziyon koʻrgan shaxslarga zararni toʻlash koʻrsatilgan boʻlib, ushbu normalar nafaqat mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq boʻlgan mehnatda mayib boʻlganligi, kasb kasalligi yoki sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikast tufayli vafot etgan taqdirda qoʻllaniladi, balki shartnomalarga oid yoki boshqa majburiyatlarni bajarishda ham qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 33-moddasiga koʻra ish beruvchi xodimning oʻz mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda mayib boʻlishi, kasb kasalligiga chalinishi yoki sogʻligʻining boshqacha tarzda shikastlanishi tufayli uning hayoti va sogʻligʻiga oʻzi yetkazgan zararning oʻrnini qonunchilikda belgilangan tartibda toʻliq hajmda qoplashi shart.

Ushbu Qonunning 34-moddasiga koʻra xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zarar uchun belgilangan tartibda javobgar deb topilgan yuridik shaxs qayta tashkil etilgan taqdirda zararning oʻrnini qoplash boʻyicha tegishli toʻlovlarni toʻlash majburiyati uning huquqiy vorisi zimmasida boʻladi. Zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi talablar ham unga taqdim etiladi.

Xodimning mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zarar uchun javobgar boʻlgan, qayta tashkil etilayotgan yuridik shaxsning mablagʻlari mavjud boʻlmagan yoki yetarli boʻlmagan taqdirda tegishli summalar qonunchilikda belgilangan tartibda davlat tomonidan toʻlanadi. Mazkur summalar qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ham davlat tomonidan toʻlanadi.

Xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zarar uchun belgilangan tartibda javobgar deb topilgan yuridik shaxs tugatilgan taqdirda tegishli toʻlovlar ularni jabrlanuvchiga toʻlash uchun qonunchilikda belgilangan tartibda kapitallashtirilishi kerak.

Tugatilayotgan yuridik shaxsning mol-mulki mavjud boʻlmaganligi yoki yetarli boʻlmaganligi sababli toʻlovlarni kapitallashtirish mumkin boʻlmagan hollarda tegishli summalar jabrlanuvchiga qonunchilikda belgilangan tartibda davlat tomonidan toʻlanadi.

Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 11 fevraldagi 60-son qarori bilan “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash qoidalari” tasdiqlangan.

1.2. Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchidan yetkazilgan zararni olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar roʻyxatiga marhumning qaramogʻida boʻlgan:

mehnatga qobiliyatsiz shaxslar (ushbu moddaning uchinchi qismi sharhiga qarang);

oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar;

uning vafot etgan kuniga qadar undan taʼminot olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar ham kiradi.

Mazkur normada eʼtiborli jihati yuqorida koʻrsatilgan shaxslar boquvchi boʻlgan xodim vafot etganda uning qaramogʻida boʻlgan boʻlishi kerak.

Boquvchi boʻlgan xodim qaramogʻidagi oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar deganda nafaqat ushbu marhum xodimning farzandlari yoki boshqa qarindoshlari ham boʻlishi mumkin. Masalan, Oila kodeksi 127-moddasiga koʻra oʻgay ota va oʻgay onaning tarbiyasida yoki taʼminotida boʻlgan voyaga yetmagan oʻgay oʻgʻil va oʻgay qizlarning ota-onasi yoʻq boʻlsa yoxud oʻz ota-onasidan yetarli mablagʻ ololmayotgan boʻlsa, ularga taʼminot berish majburiyati oʻgay ota va oʻgay ona zimmasiga yuklatilishi mumkin.

Bunday holatda ushbu ziyonni undirishga daʼvo qiluvchi shaxslarni haqiqatda qaramogʻida ekanligini tasdiqlovchi dalillar boʻlishi kerak. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga koʻra marhumning bolalarini qaramogʻida ekanligi nazarda tutiladi va buni isbot talab etilmaydi.

Boquvchi vafot etgan kuniga qadar undan taʼminot (nafaqa) olish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga zararni qoplash uchun qonunchilik hujjatlariga asosan ushbu huquq belgilangan boʻlishi kerak. Masalan, Oila kodeksi 128-moddasiga koʻra mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj oʻgay ota va oʻgay onaning ota-onasi, eri yoki xotini (sobiq eri yoki xotini) yoki voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalari boʻlmasa yoxud ulardan taʼminot uchun mablagʻ ololmasa, ularga taʼminot berish majburiyati oʻgay oʻgʻil va oʻgay qizlar zimmasiga yuklatilishi mumkin.

Amalda marhumning qaramogʻida boʻlmagan boʻlsa ham, biroq uning vafot etish kunida undan taʼminot (masalan, alimentlar) olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar ham xuddi shunday huquqqa ega.

Oila kodeksining 166-moddasi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 2003 yil 19 dekabrdagi “Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplashga oid nizolar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi 18-son qarorining 8-bandi uchinchi xatboshisiga koʻra boquvchi boʻlgan xodimning qaramogʻidagi voyaga yetmagan bolalari boshqa shaxs tomonidan farzandlikka olinganda ham ularning zarar qoplanishini talab qilish huquqi saqlanib qoladi.

1.3. Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchidan yetkazilgan zararni olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar roʻyxatiga marhumning vafotidan keyin tugʻilgan farzandi ham kiradi. Buning uchun ish beruvchiga vafot etgan xodimning farzandi ekanligini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etilishi kerak boʻladi.

Agarda tugʻilgan bolaning otasi onasi bilan nikohda boʻlmasa, marhumning otaligi Oila Kodeksining 62-moddasida nazarda tutilgan tartibda sud tomonidan belgilanadi.

1.4. Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchidan yetkazilgan zararni olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar roʻyxatiga:

ota-onasidan biri (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs);

eri (xotini);

boshqa oila aʼzosi ham kiritilgan.

Faqat ushbu toifadagi shaxslar ishlamayotgan boʻlishi kerak va marhumning oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan yoki bu yoshga toʻlgan boʻlsa-da, ammo oʻzgalarning parvarishiga muhtoj boʻlgan:

bolalarini;

aka-ukalarini;

opa-singillarini;

nabiralarini parvarish qilayotgan boʻlishi kerak.

Parvarish qilish bilan band deganda 14 yoshgacha bolalarni (oʻzgalarning parvarishiga muhtoj boʻlsa, 15 yoshgacha) taʼlim va tarbiyasi, moddiy taʼminoti, tibbiy nazorat va boshqa munosib ulgʻayishi uchun (ovqatlantirilishi, kiyintirilishiga va boshqalar) masʼul va shu ishlar bilan shugʻullanayotganlar tushuniladi.

14 yoshga toʻlgan sogʻligʻi holati boʻyicha oʻzgalarning parvarishiga muhtojligi tibbiy muassasalarning xulosasi bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 8 fevraldagi 62-son qarori bilan tasdiqlangan “Fuqarolarni tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalarida koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 1-bandiga koʻra Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza tekshiruvdan oʻtkazilayotgan shaxsning klinik-funktsional, ijtimoiy va psixologik maʼlumotlarini kompleks baholash asosida uning sogʻligʻi yoʻqolganligi darajasini hamda organizmining funktsiyalari turgʻun buzilganligini, nogironlik guruhini, nogironlikni boshlanishining sababi hamda vaqtini aniqlash, shuningdek, oʻzgalarning parvarishiga, sanatoriy-kurortda davolanishning tegishli turlariga hamda ijtimoiy himoyaga boʻlgan ehtiyoji toʻgʻrisida tavsiyalar beradi.

Ushbu nizom bilan Oʻzgalar parvarishiga muhtoj boʻlgan 18 yoshgacha bolalarning kasalliklari roʻyxati ham tasdiqlangan.

Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan zararni qoplashga boʻlgan huquq, xotin(er)ning yangidan nikoh tuzgan holatlarida ham saqlanib qoladi. Chunki, qonunda bunday holatlarda ushbu shaxslarga yetkazilgan zararni qoplash majburiyati bekor boʻlishi nazarda tutilmagan.

2. Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchi tomonidan yetkazilgan zararni olish huquqiga ega boʻlgan shaxslardan marhumning bolalarini qaramogʻida ekanligi nazarda tutiladi va buni isbot talab etilmaydi. Yaʼni, farzandi ekanligi isbotlangandan keyin qaramogʻida ekanligini isbotlash shart emas.

3.1. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida aynan ushbu moddaning birinchi qismi ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchidan yetkazilgan zararni olish huquqiqa ega boʻlgan shaxslar roʻyxatidagi marhumning qaramogʻida boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslarga kimlar kirishi koʻrsatilgan.

3.2. Ushbu roʻyxatdagi mehnatga qobiliyatsiz shaxslar agar oʻn sakkiz yoshgacha nogironlik belgilangan boʻlsa, ushbu shaxslar ham kiradi.

MISOL

Boquvchisi vafot etganda uning qaramogʻida boʻlgan farzandi 20 yoshda va nogironlik muddati tugagan, lekin 16 yoshidan 20 yoshga qadar uning nogironligi boʻlgan. Uning otasi, yaʼni boquvchisi 19 yoshida ish joyida ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa tufayli vafot etgan. Ushbu holatda 20 yoshli farzand nogironlik muddati tugagunga qadar mehnatga qobiliyatsiz boʻladi va boquvchisi vafot etgandan nogironlik muddati tugaganga qadar zararni undirish huquqiga ega boʻladi.

3.3. Ushbu roʻyxatdagi mehnatga qobiliyatsiz shaxslarga oltmish yoshga toʻlgan erkaklar va ellik besh yoshga toʻlgan ayollar ham kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 80-moddasiga koʻra voyaga yetgan mehnatga layoqatli farzandlar oʻz ota-onalari haqida gʻamxoʻrlik qilishga majburdirlar.

Oila kodeksining 109-moddasiga koʻra voyaga yetgan, mehnatga layoqatli bolalar mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj oʻz ota-onasiga taʼminot berishlari va ular toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qilishlari shart.

Ota-onasining davlat va nodavlat muassasalari qaramogʻida ekanligi voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalarni ota-ona haqida gʻamxoʻrlik qilish va ularga moddiy yordam koʻrsatish majburiyatidan ozod qilmaydi.

Boquvchi boʻlgan xodimning qaramogʻida oltmish yoshga toʻlgan erkaklar va ellik besh yoshga toʻlgan ayollar boʻlsa, ular nafaqat ota-onasi balki boshqa qarindoshlari ham boʻlishi mumkin.

3.4. Boquvchi boʻlgan xodimning qaramogʻida boʻlgan nogironlik belgilangan shaxslar ham mehnatga qobiliyatsiz hisoblanadi va ular ham boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchidan yetkazilgan zararni olish huquqiga ega boʻladi.

Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 8 fevraldagi 62-son qarori bilan tasdiqlangan “Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari toʻgʻrisida”gi nizomga koʻra nogironligini belgilash Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan amalga oshiriladi.

Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida koʻrsatilgan shaxslar marhum bilan qarindosh boʻlmasligi mumkin, lekin agar uning qaramogʻida boʻlgan boʻlsalar, yaʼni boquvchi boʻlgan xodim tomonidan berilgan taʼminot ular tirikchiligining yagona yoki asosiy manbasi boʻlsa, qaramogʻida boʻlgan deb baholanadi va ziyonni qoplashni talab qilish huquqiga ega.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismiga koʻra boquvchi boʻlgan xodim vafot etganda uning oila aʼzosining ushbu moddaning uchinchi qismida koʻrsatilgan mehnatga qobiliyatsizligi yuz bergan vaqt uning ziyonning oʻrni qoplanishiga boʻlgan huquqiga taʼsir qilmaydi. Yaʼni, bu boquvchining vafotidan oldin yoki keyin ham sodir boʻlishi mumkin.

5. Boquvchi boʻlgan xodimning qaramogʻida boʻlgan oʻn sakkiz yoshga toʻlgan va undan katta oʻquvchilar (talabalar) kunduzgi taʼlim tashkilotlarida oʻqishni tugatguniga, lekin koʻpi bilan yigirma uch yoshga toʻlguniga qadar ziyonning oʻrni qoplanishiga boʻlgan huquqqa egadir.

Bunda, ushbu norma taʼlim turlari va taʼlim tashkilotining mulkchilik shaklidan qatʼi nazar qoʻllaniladi va taʼlim tashkiloti faoliyati qonuniy boʻlishi kerak.