1. Ushbu moddada ish beruvchining xodimga ishonib topshirilgan mol-mulkni saqlash uchun zarur shart-sharoitlarni taʼminlash boʻyicha majburiyatini bajarmaganligi oqibatida yuzaga kelgan hollarda xodimning moddiy javobgarligi istisno etiladigan quyidagi holatlar koʻrsatilgan:

bartaraf etib boʻlmaydigan kuch;

oqlangan xoʻjalik tavakkalchiligi;

oxirgi zarurat;

zaruriy mudofaa.

Bartaraf etib boʻlmaydigan kuch (fors-major) deganda favqulodda va muqarrar hodisalar boʻlib, ularning oldini olish yoki bartaraf etish imkoniyati mavjud emas (masalan, tabiiy ofatlar).

MISOL

Omborxona mudiri (xom ashyo saqlanadigan) kuchli zilzila yoki toʻfon oqibatida omborxona binosining qulashi natijasida mol-mulkka jiddiy zarar yetganligini aniqladi.

Ombor mudiri mol-mulkni saqlash boʻyicha barcha majburiyatlarini bajargan boʻlsa ham, tabiiy ofatning oldini olish uning ixtiyorida emas edi.

Oxirgi zarurat deganda oʻzining yoki boshqa shaxsning hayoti, shaʼni, qadr-qimmati, huquq va erkinliklari hamda qonuniy manfaatlari, shuningdek jamiyat va davlat manfaatlari xavf-xatar ostida qolgan hollarda tajovuzdan himoyalanish maqsadida zaruratdan sodir etilgan harakatlar tushuniladi.

Oxirgi zarurat harakatlari rasman qaraganda xodimning aybi boʻlsa-da, kelayotgan xavfni qaytarish uchun noiloj sodir etilgani va uning oqibatlari qaytarilgan xavfga nisbatan ozroq boʻlgani sababli xodim moddiy javobgar boʻlmaydi.

Agar tahdid qilayotgan xavfni boshqa vositalar bilan qaytarish imko-niyati boʻlsa, xodim oxirgi zarurat chegarasidan chetga chiqqan hisoblanadi. Oxirgi zarurat holatiga baho berishda tahdid qilayotgan xavfning xususiyati, yetkazilishi ehtimol boʻlgan ziyonning darajasi, xavfning yuz berish vaqti yaqinligi va himoyalanayotgan xodimning ruhiy holati eʼtiborga olinadi.

MISOL

Haydovchi yuqori tezlikda harakatlanayotgan korxonaga tegishli yuk mashinasida ketayotib, toʻsatdan yoʻlda turgan odamni urib yubormaslik uchun mashinani keskin burib yubordi va natijada yuk mashinasi yoʻl chetidagi turgʻun ustunga urilib, qisman shikastlandi.

Haydovchining harakati zarar yetkazishga olib keldi, ammo bu harakat odamning hayotini saqlab qolish kabi ancha katta xavfning oldini olish uchun zarur edi. Bunda xodimning moddiy javobgarligi istisno etiladi.

Zaruriy mudofaa deganda xodim oʻzining yoxud boshqa kishining shaxsi yoki huquqlarini, jamiyat yoki davlat manfaatlarini qonunga xilof tajovuzlardan ish beruvchiga zarar yetkazgan holda himoya qilishi tushuniladi.

MISOL

Qoʻriqchi tunda omborga noqonuniy ravishda kirgan oʻgʻrini toʻxtatish maqsadida, oʻgʻrining qoʻlidagi qimmatbaho uskunani yerga tushirib yubordi va uskuna ishdan chiqdi.

Agar qoʻriqchi oʻgʻrilikning oldini olish uchun harakat qilgan boʻlsa va bu harakat zarur mudofaa chegarasidan chiqmagan boʻlsa, uning moddiy javobgarligi istisno qilinadi, chunki bu mol-mulkni saqlab qolishga qaratilgan edi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan ish beruvchining xodimga ishonib topshirilgan mol-mulkni saqlash uchun zarur shart-sharoitlarni taʼminlash boʻyicha majburiyatini bajarmaganligi oqibatida yuzaga kelgan hollardan biri boʻlgan oqlangan xoʻjalik tavakkalchiligiga taʼrif berilgan.

Yaʼni, xodimning oʻz lavozim majburiyatlarini lozim darajada bajargan, kerakli gʻamxoʻrlik va ehtiyotkorlikni koʻrsatgan, zararni bartaraf etish choralarini koʻrgan holda zamonaviy bilim va tajribaga asoslanib, qoʻyilgan maqsadga boshqacha tarzda erishish mumkin boʻlmaganida qilgan harakatlaridir. Bunda tavakkalchilik obʼyekti odamlarning hayoti va sogʻligʻi emas, balki faqat moddiy boyliklar boʻlishi kerak.

MISOL

Yuqori malakali muhandis yangi, lekin toʻliq sinovdan oʻtmagan texnologiyani ishlab chiqarishga joriy etdi. Bu texnologiya korxona uchun katta iqtisodiy foyda keltirishi kerak edi, lekin dastlabki sinov jarayonida kichik qismlar ishdan chiqib, ularga zarar yetdi.

Agar muhandis barcha kerakli hisob-kitoblarni qilgan, zamonaviy bilimga tayangan va zararni kamaytirish uchun chora koʻrgan boʻlsa (yaʼni, tavakkalchilik "oqlangan" boʻlsa), unga moddiy javobgarlik yuklatilmaydi. Chunki busiz kattaroq foydaga erishish mumkin emas edi.