1. Sharhlanayotgan moddada boquvchining yoʻqotilgan ish haqi oʻrnini qoplash uchun amalga oshiriladigan har oylik toʻlovlar miqdorini hisoblash tartibi va inobatga olinadigan holatlar koʻrsatilgan.

Vafot etgan boquvchining qaramogʻida boʻlgan va uning vafoti munosabati bilan yetkazilgan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar toifasi MKning 327-moddasida koʻrsatilgan boʻlib, ushbu toifadagi shaxslarga nisbatan ish beruvchi tomonidan toʻlanadigan ziyonning miqdori marhumning oʻrtacha oylik ish haqi miqdorida, uning oʻziga tegishli boʻlgan ulushni va uning qaramogʻida boʻlgan, ammo ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlmagan mehnatga qobiliyatli shaxslarning ulushi chegirib tashlangan holda belgilanadi.

MISOL

Marhumning (boquvchining) oʻrtacha ish haqi MKning 257-moddasiga asosan aniqlanganda 5 mln soʻm edi, uning 3 nafar qaramogʻida farzandi boʻlib, shundan bir nafar 18 yoshdan oshgan, mehnatga qobiliyatli, shuning uchun ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega emas. Boshqa 2 nafar qaramogʻidagi farzandlari voyaga yetmagan (10 va 14 yoshda).

Ushbu holatda 4 nafar shaxs ulushga ega boʻlsa, har biriga 1 mln 250 ming soʻmdan toʻgʻri keladi, bundan marhumning va uning bir nafar voyaga yetgan farzandining ulushiga chegirib tashlasak, zarar miqdori 2,5 mln soʻmni tashkil etadi.

2. Ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslarning har biriga nisbatan ziyonning oʻrnini qoplash miqdorini aniqlash uchun boquvchi ish haqining ushbu shaxslarning barchasiga toʻgʻri keladigan qismi ularning soniga boʻlinadi.

Mazkur normadagi boquvchi ish haqining deganda sharhlanayotgan moddaning birinchi va toʻrtinchi qismlarida nazarda tutilgan chegirmalardan qolgan qismi tushuniladi.

Shunda, boquvchi (marhum) ish haqining (chegirmalardan qolgan qismining) ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslar soni boʻlinganda ushbu shaxslarning har biriga toʻlanishi kerak boʻlgan zarar miqdori kelib chiqadi.

MISOL

Marhumning (boquvchining) oʻrtacha ish haqi 5 mln soʻm edi, MKning 331-moddasi birinchi qismida koʻrsatilgan chegirmalardan keyin 2,5 mln soʻm miqdordagi zarar miqdori mavjud boʻlib, ushbu zarar miqdori uni olish huquqiga ega boʻlgan 2 nafar qaramogʻidagi farzandlariga soniga boʻlinganga ularning har biriga 1 mln 250 ming soʻmdan ish beruvchi har oylik toʻlovni toʻlashi kerak.

3.1. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida marhumning qaramogʻida boʻlmagan, ammo ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar uchun uning miqdorini aniqlash tartibi belgilangan.

Marhumning (boquvchining) qaramogʻida boʻlmagan, ammo ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar toifalari MKning 327-moddasida koʻrsatilgan va ular taʼminot mablagʻi undirilishiga qarab, ikki turga, yaʼni taʼminot mablagʻi sud tartibida undirilgan va sud tartibida undirilmagan turlarga boʻlinadi.

3.2. Marhumning qaramogʻida boʻlmagan, ammo ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar uchun taʼminot mablagʻi sud tartibida undirilgan boʻlsa, u holda ziyonning oʻrnini qoplash sud tomonidan tayinlangan miqdorda belgilanadi.

Bunga aliment undirishni misol qilish mumkin. Demak, bunday holatda aliment oluvchiga har oylik toʻlov miqdori sud tomonidan belgilanadi.

3.3. Marhumning qaramogʻida boʻlmagan, ammo ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar uchun taʼminot mablagʻi sud tartibida undirilmagan boʻlsa, u holda ziyonning oʻrnini qoplash ularning moddiy ahvoli hamda marhumning hayotlik vaqtida ularga yordam koʻrsatish imkoniyati hisobga olingan holda belgilanadi.

Ushbu holatda marhumning hayotlik vaqtida ularga yordam koʻrsatmagan boʻlishi ham mumkin, lekin bunday shaxslar ham ushbu har oylik toʻlovni olish huquqiga ega va talab qilib murojaat etishi mumkin.

Agar mazkur toifadagi shaxslar bilan ish beruvchi oʻrtasida yoki boshqa toʻlovni olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar oʻrtasida nizo kelib chiqsa, ushbu nizo sud tartibida hal etiladi.

Bunga misol qilib, marhumning hayotlik davrida birga yashamaydigan, lekin aliment ham toʻlanmaydigan (voz kechilgan) voyaga yetmagan farzandlari (ajrashgan turmush oʻrtogʻi bilan yashayotgan) aytish mumkin.

4. Marhumning qaramogʻida boʻlgan shaxslar ham, uning qaramogʻida boʻlmagan shaxslar ham ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlganda ularning barchasiga bir xil miqdorda har oylik toʻlov toʻlanmaydi. Chunki, marhumning qaramogʻida boʻlmagan shaxslar uchun sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga asosan toʻlov miqdori aniqlanganda bu marhumning qaramogʻida boʻlgan shaxslar uchun belgilanadigan toʻlov miqdoridan kam yoki koʻp boʻlishi mumkin.

Bunda, avvalo marhumning qaramogʻida boʻlmagan shaxslarga ziyonning oʻrnini qoplash miqdori belgilanadi. Chunki, ular uchun belgilangan ziyonning oʻrnini qoplash summasi boquvchining ish haqidan chegirib tashlanishi kerak.

Soʻngra chegirib tashlangan miqdordan qolgan qismidan marhumning oʻziga tegishli ulushi, agar mavjud boʻlsa, ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlmagan mehnatga qobiliyatli shaxslarning ulushi chegirib tashlangandan soʻng qolgan qismi qaramogʻida boʻlgan shaxslarga teng taqsimlanadi.

MISOL

Marhumning oʻrtacha oylik ish haqi 5 mln soʻm. Bir nafar voyaga yetgan mehnatga qobiliyatli farzandi bor, bir nafar voyaga yetmagan, lekin qaramogʻida boʻlmagan voyaga yetmagan farzandi bor (aliment toʻlagan) va ikki nafar qaramogʻida boʻlgan voyaga yetmagan farzandlari bor.

Sud tomonidan qaramogʻida boʻlmagan voyaga yetmagan farzandi uchun 700 ming soʻm toʻlovni belgiladi.

Shunda marhumning ikki nafar qaramogʻidagi farzandlari uchun oylik toʻlov belgilash quyidagicha boʻladi (5-0,7-1-1=2,3/2=1,15):

birinchi, 5 mln soʻmdan sud tomonidan marhumning qaramogʻida boʻlmagan farzandi uchun belgilangan 700 ming soʻmni chegiramiz, 4 mln 300 ming soʻm qoladi;

ikkinchi, 4 mln 300 ming soʻmdan 2 mln soʻmni chegiramiz 2 mln 300 ming soʻm qoladi (5 mln soʻm 5 ga boʻlinganda 1 mln soʻm boʻladi. Chunki marhum bilan birga 5 nafar shaxsning ulushi bor, marhum ulushi 1 mln soʻm, mehnatga qobiliyati farzandining ulushi 1 mln soʻm jami 2 mln soʻm);

uchinchi, 2 mln 300 ming soʻmni 2 nafar marhumning qaramogʻidagi voyaga yetmagan farzandlariga teng taqsimlanganda 1 mln 150 ming soʻmdan har oylik toʻlov miqdori kelib chiqadi.

Har oylik toʻlovlar miqdori, zararni undirish huquqiga ega boʻlgan shaxslar soni koʻpayishi yoki kamayishi hisobga olingan holda, mazkur moddada belgilangan tartiblarga asosan qayta hisoblab chiqiladi.

5. Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslarning har oylik toʻlovlarning miqdorini hisoblashda ularning boshqa daromadlari ziyonning oʻrnini qoplash hisobiga kiritilmaydi.

Boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasini olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar, ushbu pensiyani hisoblash va toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonunining IV bobida koʻrsatilgan, boshqa pensiyalar ham ushbu Qonunda belgilangan.

Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslar ayrim toifalari mehnatga qobiliyatli boʻlishi yoki mehnatga qobiliyatsiz boʻlsa-da, tashkilotlarda ishlayotgan boʻlishi va ish haqiga ega boʻlishi mumkin, lekin boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan toʻlanadigan har oylik toʻlovlarni hisoblashda ushbu ish haqi ham inobatga olinmaydi.

Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslarga taʼlim tashkilotlarida oʻqiyotgan vaqtda toʻlanadigan stipendiyalar ham har oylik toʻlovlarni hisoblashda inobatga olinmaydi.

Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslarda yuqoridagilardan boshqa oʻzga daromadlari boʻlishi mumkin, masalan yuridik va jismoniy shaxslarga xizmat koʻrsatishi natijasida haq olishi, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishi, bino yoki transport vositasini ijaraga berishi natijasida daromadga ega boʻlgan boʻlishi mumkin. Ushbu daromadlar ham har oylik toʻlovlarni hisoblashda inobatga olinmaydi.

Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan har bir shaxslarga tegishli ziyonning oʻrnini qoplash summasi qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining ellik foizidan kam boʻlmasligi kerak.

Mehnatga haq toʻlash eng kam miqdori MKning 245-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan insonning munosib turmush darajasini taʼminlash zarurati hamda Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan takliflar hisobga olingan holda Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida bir vaqtning oʻzida belgilanadi.

Agarda boquvchi boʻlgan xodim (marhum) bir necha ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslarga ega boʻlsa, lekin mazkur moddaga asosan har oylik toʻlov miqdori hisoblanganda har bir shaxslarga tegishli ziyonning oʻrnini qoplash summasi mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining ellik foizidan kam boʻlsa, unda ularning barchasiga kamida mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining ellik foizi miqdorida toʻlov belgilanishi kerak.

6. Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslar uchun tegishli ziyonning oʻrnini qoplash summasi belgilangandan keyin qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori oshganda har bir shaxs uchun ziyonning oʻrnini qoplash summasi ham mutanosib ravishda oshadi.

Bunda, boquvchini yoʻqotganligi munosabati bilan ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan shaxslar talabi (murojaati) mavjud boʻlmasa ham ushbu oshirilgan miqdordagi toʻlovlar toʻlanishi kerak.