1. Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni 4-moddasiga koʻra:

mehnatda mayib boʻlish — ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa oqibatida xodimning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoki turgʻun yoʻqotishi;

kasb kasalligi — xodimning unga zararli ishlab chiqarish omili yoki xavfli ishlab chiqarish omili taʼsiri natijasida yuzaga kelgan va uning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoxud turgʻun yoʻqotishiga sabab boʻlgan oʻtkir yoki surunkali kasalligi tushuniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 11 fevraldagi 60-son qarori bilan “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash qoidalari” tasdiqlangan boʻlib, ushbu qoidalarda xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash boʻyicha munosabatlari koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 2003 yil 19 dekabrdagi “Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplashga oid nizolar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi 18-son qarorida ham ish beruvchi xodimning mehnatda mayib boʻlishi va (yoki) kasb kasalligi tufayli hayotiga yoki sogʻligʻiga yetkazilgan ziyonning oʻrnini qoplanishida inobatga olinadigan holatlar koʻrsatilgan.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida mehnatda mayib boʻlishi tufayli xodimning hayotiga yoki sogʻligʻiga yetkazilgan ziyon uchun moddiy javobgar boʻladigan holatlar koʻrsatilgan.

Yaʼni, tashkilot hududida ham uning tashqarisida ham mehnat vazifalarini bajarayotgan boʻlsa, shuningdek ish beruvchi tomonidan berilgan transportda ish joyiga borish yoki ishdan qaytish vaqtida mehnatda mayib boʻlishi tufayli xodimning hayotiga yoki sogʻligʻiga ziyon yetkazilsa, ish beruvchi moddiy javobgar boʻladi.

Tashkilot hududi deganda tegishli huquqiy hujjatlar bilan tashkilotga tegishli ekanligi tasdiqlangan va unga egalik qiladigan hudud tushuniladi.

Ish beruvchi tomonidan berilgan transportda ish joyiga borish yoki ishdan qaytish vaqti ham xodimning mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq boʻlishi kerak.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida mehnatda mayib boʻlish va (yoki) kasb kasalligi tufayli xodimga ziyon yetkazilganda, agar ish beruvchi bunda oʻzining aybi yoʻq deb hisoblasa, uni isbotlash majburiyatini ish beruvchiga yuklamoqda.

Agar ish beruvchi ziyon uning aybi bilan yetkazilmaganligini isbotlasa, javobgarlikdan ozod etilishi mumkin.

Shuningdek, ish beruvchi xodimga yetkazilgan ziyon uchun javobgar emasligini quyidagi holatlarda isbotlashi mumkin:

fors-major holatlari. Yer qimirlashi, yongʻin, suv toshqini, tabiiy ofatlar va boshqa oldini olib boʻlmaydigan holatlar;

xodimning qasddan harakatlari. Xodim mehnat muhofazasi qoidalariga qasddan amal qilmagan boʻlsa yoki oʻzining harakati bilan baxtsiz hodisani atayin keltirgan boʻlsa;

tashqaridan yuzaga kelgan xavflar. Hodisa ish beruvchi nazoratida boʻlmagan holatlar sababli sodir boʻlsa.

Agar ish beruvchi quyidagilarni taʼminlamagan boʻlsa, u moddiy javobgar hisoblanadi:

mehnat muhofazasi talablariga rioya etmagan boʻlsa;

xavfsiz mehnat sharoitini taʼminlamagan boʻlsa;

xodimlarga himoya vositalari bermagan boʻlsa;

texnika xavfsizligi yoʻriqnomasini oʻtkazmagan boʻlsa;

vaqtida tibbiy koʻrik va sogʻliqni tekshirishni amalga oshirmagan boʻlsa.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida oʻz mehnat vazifalarini bajarayotgan vaqtida yuqori xavf manbaidan xodimning hayotiga yoki sogʻligʻiga yetkazilgan ziyonning oʻrnini ish beruvchi tomonidan qoplashni alohida normasi mavjud.

Agar boshqa hollar boʻlsa, ish beruvchi xodimning ehtiyotsizligi tufayli uning sogʻligiga zarar yetkazilganligini isbotlasa, moddiy javobgarlikdan ozod etilishi mumkin, lekin yuqori xavf manbaidan xodimning hayotiga yoki sogʻligʻiga ziyon yetkazilganda moddiy javobgarlikdan ozod etilmaydi. Faqat uni bartaraf etish mumkin boʻlmagan kuchlar tufayli yoki jabrlanuvchi qasddan qilganligi oqibatida kelib chiqqanligini isbotlab bersa, moddiy javobgarlikdan ozod etilishi mumkin.

Bartaraf etish mumkin boʻlmagan kuchlar deganda ish beruvchiga bogʻliq boʻlmagan tabiiy ofatlar, avariyalarni tushunish mumkin.

Yuqori xavf manbai deganda xodimning hayoti va sogʻligʻi uchun oshkora xavf tugʻdiradigan ishlab chiqarish jarayoni yoki obʼyektlar, sanoatdagi ogʻir uskunalar va avtomatlashtirilgan mexanizmlar, elektr qurilmalari, yuqori kuchlanishli liniyalar, issiqlik, portlovchi va yonuvchan moddalar bilan ishlash, kimyoviy moddalar, radiatsiya yoki zaharli muhitda mehnat qilish, yuqori tezlikda harakatlanuvchi transport vositalarini tushunish mumkin.