1. Ushbu moddada quyidagi muhim qoidalar belgilangan:

zarar miqdorini hisoblashda asosiy manba:

yetkazilgan zarar miqdori faqat buxgalteriya hisobi maʼlumotlariga tayanadi;

boshqa taxminlar yoki norasmiy maʼlumotlar asosida zarar aniqlanmaydi;

bu holatda haqiqiy zarar tushunchasi qoʻllanadi.

Haqiqiy zarar tushunchasi haqida MKning 337-modda sharhiga qarang.

Zarar miqdori quyidagilar asosida aniqlanadi:

buxgalteriya hisobi maʼlumotlari — tovar, moddiy qimmatliklar, pul mablagʻlari harakatlari boʻyicha aniq dalillar;

inventarizatsiya natijalari — amaldagi qoldiqlar, kamomadlar;

bozor narxlari — agar zarar boʻlgan mol-mulkni qayta sotib olish zarur boʻlsa (334-moddaga muvofiq);

qimmatliklarni qayta tiklash xarajatlari — taʼmirlash, servis, qayta ishlash bilan bogʻliq haqiqiy yoʻqotishlar.

2. Asosiy fondlar (asosiy vositalar) deganda korxonaning mol-mulki tushuniladi, masalan:

binolar, inshootlar;

ishlab chiqarish uskunalari, stanoklar;

xizmat avtotransportlari;

ofis jihozlari, texnika va boshqalar.

Bu modda asosiy fondlar boʻyicha yetkazilgan zarar miqdorini aniqlashda balans qiymati va amortizatsiyani hisobga olish talabini belgilaydi.

Hisob-kitobning asosiy qoidalari

balans qiymati (tannarxi). Asosiy vositaning korxona buxgalteriya hisobida koʻrsatilgan boshlangʻich qiymati. Bu qiymatga sotib olish narxi, olib kelish, oʻrnatish, yoʻlkira, yigʻish, qurilish va boshqa xarajatlar kiradi.

amortizatsiya (eskirish). Asosiy vositalar vaqt oʻtishi bilan ishlatiladi, shuning uchun ularning qiymati yillar davomida pasayadi. Yetkazilgan zarar miqdori hisoblanganda, vositaning amaldagi qoldiq qiymati olinadi. Formulasi:

Qoldiq qiymat = Balans qiymati – Eskirish summasi

Eskirish summasi Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi buxgalteriya va soliq qoidalarida belgilangan amortizatsiya normalari boʻyicha hisoblanadi.

Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 18 iyundagi 293-son qarori bilan Asosiy fondlar qiymatini qayta hisoblab chiqish tartibi tasdiqlangan.

3. Ushbu qoida ikki turdagi vaziyatni tavsiflaydi:

oʻgʻirlangan, kamomad boʻlgan, qasddan yoʻq qilingan yoki qasddan buzilgan taqdirda zararning miqdori zarar aniqlangan kunda ushbu hududda amalda boʻlgan bozor narxlari boʻyicha hisoblab chiqariladi.

boshqa hollarda zararning miqdori u yetkazilgan kuni mazkur hududda amalda boʻlgan bozor narxlari boʻyicha hisoblab chiqariladi.

Chunki bozordagi narx oʻzgarishi mumkin, shuning uchun aktual qiymat olinadi. Odatda bozor narxi vaqt oʻtgan sari inflyatsiya va boshqa sabablarga koʻra oshib boradi.

4. Bu modda ish beruvchiga yetkazilgan zarar miqdorini hisoblashda umumiy qoidalardan tashqari holatlar uchun maxsus tartiblar joriy etilishi mumkinligini belgilaydi.

Yaʼni, qonunchilikda ayrim holatlarda zarar miqdorini odatiy balans qiymati yoki bozor narxiga qarab emas, balki alohida hisoblash formulalari boʻyicha aniqlash mumkin.

Alohida tartib belgilanishi mumkin boʻlgan holatlar:

oʻgʻrilik;

mol-mulkning ayrim turlari va boshqa moddiy qimmatliklar kamomadi yoki yoʻqotilganligi tufayli yetkazilgan zarar.

Ushbu hollarda ish beruvchi zararni bozor qiymati boʻyicha aniqlash bilan birga, zararning oʻziga xosligi va mol-mulkning strategik ahamiyatini inobatga olib, zararni bir necha baravar hisoblash tartibi belgilanishi mumkin.