1. Har yilgi mehnat taʼtili yangi ishga kirgan xodimga birinchi ish yili uchun olti oy ishlaganidan keyin, ikkinchi ish yili uchun taʼtillar jadvalida belgilangan muddatda beriladi. Odatda birinchi ish yilida ham ish beruvchi yangi ishga kirgan xodimni taʼtillar jadvalida qachon taʼtilga chiqishini nazarda tutishi mumkin. Maʼlumki, taraflar kelishgan holda taʼtillar jadvalini oʻzgartirishga, yaʼni taʼtilga chiqish kunini boshqa kunga koʻchirishga haqlidirlar. Bunda taraflarning har ikkisini roziligi muhim ahamiyatga ega. Biroq mehnat qonunchiligi ayrim toifadagi xodimlarga taʼtilga chiqish muddatini oʻzi belgilashiga imkon beradi. Xususan, sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida aynan shunday toifalardan biri koʻrsatilgan.

Unga koʻra, ayol homiladorlik davrida homiladorlik va tugʻish taʼtiliga chiqishdan oldin yoki bola tuqqach homiladorlik va tugʻish taʼtilidan keyin yillik mehnat taʼtilidan foydalanishi mumkin.

Bunda muhim qoida ish beruvchi ushbu toifadagi xodimlarga mazkur kafolatni taʼminlashi, ular istagan vaqtida yillik mehnat taʼtiliga chiqarishi shart. Ish beruvchi taʼtillar jadvalini tasdiqlayotgan vaqtida xodimning homiladorligidan xabardor boʻlgan boʻlsa, unda ushbu xodimdan homiladorlik va tugʻish taʼtilidan oldin yoki keyin yillik mehnat taʼtiliga chiqish istagi borligini oldindan soʻrab, jadvalda belgilagani maʼqul.

MISOL

Maktab oʻqituvchilari oʻquvchilarning yozgi taʼtil davrida yillik mehnat taʼtiliga chiqishi kerak.

Bir oʻqituvchi homilador va noyabr oyida homiladorlik va tugʻish taʼtiliga chiqadi. Ushbu oʻqituvchi yanvar oyida farzandli boʻldi va uning homiladorlik va tugʻish taʼtili fevral oyida yakuniga yetdi. U esa, ishga chiqish yoki bolani parvarishlash taʼtilidan foydalanishdan oʻrniga yillik mehnat taʼtiliga chiqishni afzal koʻrdi. Bu haqida ish beruvchiga ariza yozib maʼlum qildi. Bunda ish beruvchi unga rad javobini berishga haqli emas. Demak, ish beruvchi mazkur oʻqituvchiga 56 kalendar kundan iborat yillik mehnat taʼtilidan foydalanish imkonini yaratishi lozim.

Bundan tashqari, mazkur toifadagi xodimlar har yilgi mehnat taʼtilini homiladorlik va tugʻish taʼtilidan oldin yoki keyin olganidan, joriy ish yilida ishlagan oylari sonidan qatʼiy nazar toʻliq kunlarda hamda toʻliq haq toʻlangan holda oladi.

2. MKning 232-moddasiga asosan, har yilgi mehnat taʼtilidan chaqirib olishga taʼtilning istalgan vaqtida faqat xodimning roziligi bilan yoʻl qoʻyiladi. Bunda xodimni taʼtildan chaqirib olish qoidalariga toʻliq rioya etilishi talab etiladi. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga asosan, homilador ayollarni hatto oʻzlari rozi boʻlgan taqdirda ham har yilgi mehnat taʼtilidan chaqirib olish mumkin emas. Ish beruvchi ushbu toifa xodimning roziligi bilan mehnat taʼtilidan chaqirib olsa, unga nisbatan maʼmuriy javobgarlik qoʻllanilishiga sabab boʻladi (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 49-moddasi). Ushbu vaziyatda ish beruvchi xodimning roziligi bildirilgan arizani vakolatli organga taqdim etishi ham uni javobgarlikdan ozod qilmaydi. Chunki ushbu norma homiladorlarga nisbatan mehnat taʼtilidan chaqirilib olish huquqiga cheklov qoʻygan.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismi homilador ayollardan tashqari, bola parvarishlash taʼtilidan foydalanayotgan xodimga ham oʻzi istagan vaqtida, xususan, bolani parvarishlash taʼtilidan oldin yoki keyin har yilgi mehnat taʼtiliga chiqishi mumkin ekanligini, bunda ish beruvchida mavjud boʻlgan taʼtillar grafigida belgilangan muddatning ahamiyati yoʻqligini nazarda tutadi.

Ushbu kafolatdan foydalanishda xodimlar har yilgi mehnat taʼtilini joriy ish yili uchun olmaganliklari eʼtiborga olinishi va kelgusida ularning ish yili bolani parvarishlash davri uchun surilishi inobatga olinishi kerak (MKning 225-moddasi sharhiga qarang). Shu bilan birga, ish beruvchi ushbu toifadagi xodimlarga har yilgi mehnat taʼtilini toʻliq kunlarda va toʻliq haq toʻlagan holda berishga majbur.

4.1. Mehnat qonunchiligida nafaqat homilador ayollarning yillik mehnat taʼtillaridan oʻzlari istagan vaqtda foydalanish huquqi belgilangan, balki ularning turmush oʻrtoqlari uchun ham bunday turdagi kafolatlar nazarda tutilgan. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismi aynan shunday kafolatni belgilaydi. Xususan, ishlaydigan erkaklar xotinining homiladorlik va tugʻish taʼtili davriga moslashtirgan holda oʻzlarining yillik mehnat taʼtilini olishi mumkin.

4.2. Agar xodimning birinchi ish yili boʻlsa, ish beruvchi uning olti oy ishlab berganini hisobga olmaydi. Ishga kirganiga bir oy boʻlgan boʻlsa ham, xotining homiladorlik va tugʻish taʼtilida ekanligini tasdiqlovchi hujjat taqdim qilsa, ish beruvchi uni u soʻragan paytda yillik mehnat taʼtiliga chiqarishga majbur boʻladi.

4.3. Agar xodimning ikkinchi yoki keyingi ish yillari boʻlsa, unda taʼtillar jadvalida belgilangan muddatga qaramasdan ish beruvchi ushbu xodimni mehnat taʼtilini u soʻragan vaqtda berishga majbur boʻladi.

Bunda ish beruvchi taʼtil kunlarini toʻliq ravishda va taʼtil uchun haqni toʻliq miqdorda toʻlagan holda xodimni yillik mehnat taʼtiliga chiqarishga majbur.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismiga asosan, yillik mehnat taʼtillari, oʻzining xohishiga koʻra, oʻzi uchun qulay boʻlgan vaqtda olishga haqli boʻlgan ayrim toifadagi xodimlar quyidagilardan iborat:

oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bitta va undan ortiq bolani (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolani) tarbiyalayotgan yolgʻiz ota, yolgʻiz ona (beva erkaklar, beva ayollar, nikohdan ajrashganlar, yolgʻiz onalar);

muddatli harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilarning xotinlari.

Ish beruvchi tashkilotida bunday toifadagi xodimlar borligini bilsa, taʼtillar jadvalini tuzishdan oldin ular bilan kelishgan holda, ularning xohishini inobatga olib, ular uchun qulay vaqtda yillik mehnat taʼtilini belgilashi shart.

Agar taʼtillar jadvali allaqachon tuzilgan boʻlsa va ushbu toifadagi xodimlar ish beruvchiga ariza bilan mehnat taʼtilini boshqa muddatga koʻchirish istagini bildirib murojaat etsa, ish beruvchi ularning talabini qanoatlantirish va taʼtillar jadvalini oʻzgartirishi kerak.

Mazkur toifadagi xodimlarga ham mehnat taʼtili ularning xohishiga koʻra qachon berilishidan qatʼiy nazar taʼtil uchun haq toʻliq toʻlanadi, taʼtil kunlari ham toʻliq taqdim etiladi.