Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 57-moddasida mehnatga layoqatsiz va yolgʻiz keksalar, nogironligi boʻlgan shaxslar hamda aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand boshqa toifalarining huquqlari davlat himoyasida ekanligi mustahkamlandi.

Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalar obʼyektlari va xizmatlaridan toʻlaqonli foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratadi, ularning ishga joylashishiga, taʼlim olishiga koʻmaklashadi, ularga zarur boʻlgan axborotni toʻsqinliksiz olish imkoniyatini taʼminlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisida”gi Qonuni 3-moddasiga asosan, nogironligi boʻlgan shaxs deganda, ijtimoiy yordam va himoyaga, jamiyat va davlatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotida boshqalar bilan birga teng toʻliq va samarali ishtirok etish uchun shart-sharoitlar yaratilishiga muhtoj barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan shaxs tushuniladi.

Qonunning 31-moddasiga koʻra, fuqaroni nogironligi boʻlgan shaxs deb topish — tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan bolalarni nogironligi boʻlgan shaxs deb topish esa — pediatriya tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan amalga oshiriladi.

MKning 96-moddasiga koʻra, nogironligi boʻlgan shaxslar aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalari jumlasiga kiradi va davlat ularni ishga joylashtirish boʻyicha qoʻshimcha kafolatlarni taʼminlaydi.

Xususan, nogironligi boʻlgan shaxslarga belgilangan ish oʻrinlarining eng kam soni hisobidan zaxiradagi ish oʻrinlariga mahalliy mehnat organlari yoʻllanmasiga koʻra ishga joylashish huquqi kafolatlanadi.

“Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 38-moddasiga muvofiq aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalari jumlasiga nogironligi boʻlgan shaxslar kiritilgan boʻlib, ushbu Qonunning 39-moddasiga koʻra nogironligi boʻlgan shaxslar uchun — mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyadan oʻtkazilgan va xodimga sogʻligʻining holatini hamda mehnat faoliyatiga doir belgilangan qarshi koʻrsatmalar hisobga olingan holda mehnat majburiyatlarini moneliksiz bajarish imkonini beradigan ish oʻrinlari tashkil etilgan ish oʻrni deb hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironligi boʻlgan shaxslarni har tomonlama qoʻllab-quvvatlash, ularning bandligiga koʻmaklashish hamda ijtimoiy faolligini yanada oshirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2021 yil 21 dekabrdagi PQ-57-son qaroriga muvofiq:

2022 yil 1 yanvardan boshlab nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga qabul qilgan ish beruvchilarga Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan har bir xodim uchun 6 oy davomida har oyda bazaviy hisoblash miqdorining 1,5 baravari miqdorida subsidiya berilishi;

nogironligi boʻlgan shaxslar hamda I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar uchun daromad soligʻi boʻyicha belgilangan imtiyoz mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining 1,41 baravaridan 3 baravarigacha oshirilishi;

2022 yil 1 fevraldan boshlab nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun tuman (shahar) hokimlarining qarori bilan belgilangan ish oʻrinlarining eng kam soni va ish beruvchilar tomonidan ish oʻrinlari zaxiraga qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksiga kiritiladigan boʻsh ish oʻrinlari milliy bazasida aks etib borilishi belgilandi.

Nogironligi boʻlgan shaxslarning bandligiga koʻmaklashishni yanada takomillashtirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 31 avgustdagi 486-son “Nogironligi boʻlgan shaxslarning mehnat faoliyatini amalga oshirishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi. Mazkur qaror bilan nogironligi boʻlgan shaxslarning ishlashi tavsiya qilingan kasblar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ularning samarali mehnati faoliyatini amalga oshirishi uchun ish joylari bilan taʼminlanishi tavsiya etilgan qulay shart-sharoitlarni nazarda tutuvchi:

Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun tavsiya etilgan ishchi kasblar va xizmat lavozimlarining namunaviy roʻyxati (klassifikatori) 1-ilovaga muvofiq;

Nogironligi boʻlgan shaxslarning faoliyat yuritishi uchun ish oʻrinlari va kasblarni moslashtirish boʻyicha tavsiyalar;

Nogironligi boʻlgan shaxslarning faoliyat yuritishi mumkin boʻlgan kasblar va lavozimlar roʻyxati hamda mehnat sharoitlari boʻyicha tavsiyalar tasdiqlandi.

MKning 4-moddasi 3-qismiga koʻra, mehnat va mashgʻulotlar sohasida xodimlarning huquqlarini mehnatning muayyan turiga xos boʻlgan talablar yoki yuqoriroq ijtimoiy himoyaga muhtoj boʻlgan shaxslar (oilaviy vazifalarni bajarish bilan band boʻlgan shaxslar, voyaga yetmaganlar, nogironligi boʻlgan shaxslar, homilador ayollar va boshqalar) toʻgʻrisidagi alohida gʻamxoʻrlik bilan bogʻliq holda asoslangan tarzda farqlash, istisno etish, ularga afzallik berish, shuningdek ularni cheklash kamsitish deb hisoblanmaydi. Shu sababli nogironligi boʻlgan shaxslar uchun davlatning alohida gʻamxoʻrligi ularni kamsitish hisoblanmaydi va ularga berilgan kafolatlar boshqalarni kamsitishga yoʻnaltirilmagan.

MKning 119-moddasiga koʻra, ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishni taqiqlash toʻgʻrisidagi talablarni buzish ham ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etish deb eʼtirof etiladi. Shuning uchun nogironligi boʻlgan shaxsni aynan nogironlik belgisiga koʻra ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

XALQARO STANDARTLAR

XMTning Nogironligi boʻlgan shaxslarning kasbiy reabilitatsiyasi va bandligini taʼminlash toʻgʻrisidagi 159-sonli Konventsiyasining 2-moddasiga asosan, har bir aʼzo davlat milliy sharoitlar, amaliyot va imkoniyatlardan kelib chiqqan holda nogironligi boʻlgan shaxslarni kasbiy reabilitatsiya qilish va bandligini taʼminlash sohasida milliy siyosatni ishlab chiqadi, amalga oshiradi va davriy tarzda qayta koʻrib chiqadi. Ushbu Konventsiya aʼzo davlatlarga nogironligi boʻlgan shaxslarni ish bilan taʼminlashda majburiyat yuklaydi desak mubolagʻa boʻlmaydi.