413-modda · VI bo'lim · Ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari
Oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslar mehnatga oid yakka tartibdagi huquqiy munosabatlarda katta yoshdagi xodimlar bilan teng huquqlarga ega boʻladi, mehnatni muhofaza qilish, ish vaqti, taʼtillar va boshqa mehnat shart-sharoitlari sohasida esa ular uchun mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan qoʻshimcha imtiyozlardan foydalanadi.
Mehnat huquqida voyaga yetmaganlar, yaʼni 18 yoshga toʻlmagan shaxslar alohida subʼyekt sifatida koʻriladi va ularning mehnatga oid huquqiy munosabatlarini huquqiy tartibga solishda umumiy printsiplardan farqli yondashuv talab etiladi. Oʻzbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi MKda mazkur printsip ilmiy va xalqaro andozalarga tayanilgan holda mustahkamlangan.
Sharhlanayotgan moddaning mohiyati shundaki, voyaga yetmagan shaxslar yakka mehnat munosabatlarida katta yoshdagi xodimlar bilan teng huquqlarga ega, bu – ularning mehnat shartnomasi tuzish, ish haqi olish, mehnatni muhofaza qilish, ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi bekor qilish, mehnat nizolari yuzasidan murojaat qilish kabi asosiy mehnat huquqlari teng kafolatlanganini anglatadi. Bu tenglik Konstitutsiyaviy tenglik printsipi (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19-moddasi) va mehnat huquqlarining tengligi printsipidan (MKning 4-moddasi sharhiga qarang) kelib chiqadi.
Biroq mehnat qonunchiligida nazarda tutilgan “teng huquqlar” har doim ham “teng shartlar” maʼnosini anglatmaydi. Voyaga yetmagan shaxslar jismoniy jihatdan, maʼnaviy va psixologik rivojlanish darajasi boʻyicha katta yoshdagilardan farq qiladi. Shu bois, ularga mehnat shartlarida muayyan cheklovlar, imtiyozlar va afzalliklar belgilanishi zarur. Bu cheklovlar yoki afzalliklar katta yoshdagi xodimlarga nisbatan kamsitish emas, balki himoyalovchi differentsiatsiya boʻlib, mehnat huquqida keng qoʻllaniladigan meʼyordir.
Voyaga yetmagan shaxslar uchun belgilanadigan qisqartirilgan ish vaqti, uzaytirilgan haq toʻlanadigan mehnat taʼtillari, ogʻir mehnat turlarida ishlashga boʻlgan taqiqlar, mehnatni muhofaza qilishdagi qoʻshimcha choralar ushbu toifadagi shaxslarga nisbatan “imtiyoz” sifatida qaralsa-da, amalda bu voyaga yetmagan shaxslar (bolalar) uchun konstitutsiyaviy-huquqiy himoya kafolatining mustahkamlanishidir.
Sababi ushbu norma Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 79-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan “Davlat yoshlarning intellektual, ijodiy, jismoniy va axloqiy jihatdan shakllanishi hamda rivojlanishi uchun, ularning taʼlim olishga, sogʻligʻini saqlashga, uy-joyga, ishga joylashishga, bandlik va dam olishga boʻlgan huquqlarini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratadi” – degan qoidaga mos keladi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi