1. Sharhlanayotgan modda davlat tomonidan ijtimoiy himoyaga muhtoj boʻlgan toifadagi xodimlar, xususan, uch yoshga toʻlmagan farzandi bor boʻlgan ota-onalarning mehnat sharoitlarini yengillashtirish, ularning ish va oilaviy hayotini muvofiqlashtirish maqsadida joriy etilgan muhim huquqiy kafolatdir.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi mohiyatiga koʻra, uch yoshga toʻlmagan farzandni parvarishlayotgan ota-onadan biri yoki vasiy boʻlgan shaxs agar davlat byudjeti hisobidan moliyalashtiriladigan tashkilotda ishlayotgan boʻlsa, u holda ushbu xodimga haftasiga 35 soatdan oshmaydigan ish vaqti belgilanadi. Bu esa normal ish vaqti boʻlgan 40 soatlik ish haftasiga nisbatan qisqartirilgan ish vaqti rejimidir.

Mazkur kafolat MKning 183-moddasida ham oʻz aksini topgan boʻlib, unga koʻra, ayrim toifadagi xodimlar uchun ularning yoshi, sogʻligʻining holati, mehnat shartlari, mehnat vazifalarining oʻziga xos xususiyatlari va boshqa holatlar hisobga olingan holda qonunchilikka hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, shuningdek mehnat shartnomasi shartlariga muvofiq mehnatga toʻlanadigan haqni kamaytirmasdan ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi belgilanishini nazarda tutadi. Ushbu toifadagi xodimlar qatoriga uch yoshgacha boʻlgan bolaning byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotlarda ishlaydigan ota-onasidan biri yoki vasiysi ham kiradi.

Bu kafolat ota-onaning asosiy vazifalaridan biri – yaʼni kichik yoshli bolani parvarish qilish, tarbiyalash va unga zarur boʻlgan eʼtibor va gʻamxoʻrlikni koʻrsatish imkoniyatini yaratishga qaratilgan. Ayniqsa, bola uch yoshgacha boʻlgan davrda toʻliq jismoniy va emotsional rivojlanishga ehtiyoj sezadi.

Shu bois bu bosqichda ota-onadan biri (odatda onasi) ish bilan toʻliq band boʻlib qolmasdan, farzandiga vaqt ajrata olishi zarur. Qonunchilik aynan shu ehtiyojni inobatga olgan holda, ota-ona yoki vasiyga qisqartirilgan ish haftasini taqdim etadi.

Taʼkidlash joiz mazkur kafolat mehnat qonunchiligi darajasida faqat byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotlarida ishlovchi xodimlarga nisbatan tatbiq etiladi. MK xususiy sektor vakillariga ushbu kafolatni xodimlariga taqdim etish masalasini ixtiyoriy hal etish huquqini taqdim etgan.

Byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotlarni aniqlash uchun Byudjet kodeksiga eʼtibor qaratamiz.

Jumladan, Byudjet kodeksining 4-moddasiga koʻra davlat funktsiyalarini amalga oshirish uchun belgilangan tartibda davlat hokimiyati organlarining qaroriga koʻra tashkil etilgan, Davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan saqlab turiladigan notijorat tashkilot byudjet tashkilotidir.

Byudjet kodeksining 5-moddasiga koʻra davlat byudjetidan va davlat maqsadli jamgʻarmalari byudjetlaridan mablagʻlar oladigan yuridik yoki jismoniy shaxs byudjet mablagʻlari oluvchidir.

Demak, byudjet tashkilotlari va byudjet mablagʻlari oluvchi tashkilotlarni byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotlar deb hisoblashimiz mumkin boʻladi.

MISOL

Uch yoshga toʻlmagan bolaning onasi masʼuliyatli ishda ishlashi yoki boshqa qisqartirilgan ish vaqtiga oid huquqlardan foydalanayotganligi uchun haftasiga 35 soat ishlash huquqini oʻzining turmush oʻrtogʻiga taqdim etganida, unga oʻzining ish joyidan mazkur huquqdan foydalanmayotganligi haqida maʼlumotnoma ham olib berishi lozim.

Masalan, 40-son umumtaʼlim maktab oʻqituvchisi 36 soatlik ish vaqti rejimida ishlaydi. Uning ish vaqti 35 soat boʻlishining unga umuman ahamiyati ham yengilligi ham mavjud emas.

Shu sabab u ish beruvchisiga murojaat qilib, mazkur huquqdan foydalanmayotgani haqida maʼlumotnoma berishini soʻrashi mumkin. Ushbu maʼlumotnomani olib turmush oʻrtogʻining ish joyiga taqdim etadi. Turmush oʻrtogʻi esa, yetarli asoslar mavjud boʻlganligi uchun ushbu kafolatdan amalda foydalanadi.

HUJJATLARDAN NAMUNALAR

M A ʼ L U M O T N O M A

Jizzax viloyati Guliston tumani 40-son umumtaʼlim maktabi oʻqituvchisi Shoyunusova Gulsanam Qambarovna MK 397-moddasida nazarda tutilgan qisqartirilgan ish vaqtidan foydalangani yoʻq.

Mazkur maʼlumotnoma soʻralgan joyga taqdim qilish uchun berildi.

08.05.2025 y — Tashkilot rahbari FIO, imzosi

Muhr (agar mavjud boʻlsa)

Sharhlanayotgan moddada nazarda tutilgan ayrim toifadagi xodimlar ushbu huquqdan foydalanish uchun ish beruvchi bilan ish vaqtini aynan qanday tartibda qisqartirishni kelishib olishi lozim. Bunda xodimning mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv tuziladi va unda xodimning har kunlik ish vaqti bir soat keyin boshlanishi yoki bir soat oldin tugashi yoki ish haftasidagi bir kun besh soatga qisqartirilishi belgilanadi. Mazkur qoʻshimcha kelishuv ish beruvchining buyrugʻi bilan tasdiqlanishi maqsadga muvofiq.

Ushbu kafolat xodimga taqdim etilganida xodimning tabeliga haftasiga 35 soat ishlayotgani haqida yoziladi. Agar xodimning ish vaqti rejimi besh kunlik ish haftasiga asoslangan boʻlsa, kuniga 7 soatdan tabelga yoziladi.

Ikki yoshga toʻlmagan bolaning ota-onasidan biriga (vasiysiga) dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusdan tashqari bolani ovqatlantirish uchun qoʻshimcha tanaffuslar ham beriladi (MKning 407-moddasi sharhiga qarang). Bunda xodimning qaysi tashkilotda (byudjetdan moliyalashtiriladigan yoki xususiy) ishlashi ahamiyatga ega emas. Shu sababli byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotda ishlaydigan uch yoshga toʻlmagan bolasi borlarning ish vaqti bolasi ikki yoshga toʻlguniga qadar haftasiga 30 soatga qisqartirilishi, bolasi ikki yoshga toʻlgandan keyin esa 35 soatga qisqartirilishi mumkin.

Byudjetdan moliyalashtirilmaydigan tashkilotda ishlaydigan ikki yoshga toʻlmagan bolasi borlar esa, yuqoridagi norma tavsiyaviy boʻlib, majburiy xususiyatga ega emas, lekin bolani ovqatlantirish uchun tanaffuslardan foydalanishi va MKning 407-moddasiga asosan ularning ish vaqti haftasiga 35 soatga qisqartirilishi mumkin.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga koʻra, uch yoshga toʻlmagan bolaning byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotlarda ishlaydigan ota-onasidan biriga (vasiysiga) haftasiga oʻttiz besh soatdan oshmaydigan ish vaqtida ishlashlariga qaramay, ularga ish haqi normal ish vaqti uchun belgilangan toʻliq hajmda toʻlanadi (MKning 258-moddasi sharhiga qarang). Bunda ushbu toifadagi xodimlarning tabeliga 35 soat yozilgani bilan ularga 40 soat uchun haq toʻlanadi, yaʼni ular oylik ish haqini toʻliq hajmda oladilar.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga asosan, mazkur moddada nazarda tutilgan kafolat faqat byudjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotlarda ishlayotgan ayollargagina taalluqli boʻlishiga qaramay, byudjetdan moliyalashtirilmaydigan tashkilotlar oʻz ixtiyori bilan xodimlariga bunday kafolatni taʼminlashi mumkin.

Bunda byudjetdan moliyalashtirilmaydigan tashkilotlar xodimlarga mazkur kafolatni taqdim etish uchun jamoa shartnomasida yoki boshqa ichki hujjatda shunday majburiyatni zimmasiga olishi mumkin. Shuningdek, bunday kafolat ijtimoiy sheriklikning yuqori darajasida tuzilgan jamoa kelishuvlarida ham oʻrnatilishi va xususiy sektor vakillariga majburiyat yuklashi mumkin.

Ushbu mehnat haqidagi huquqiy hujjatlar orqali ota-onaga (yoki vasiyga) ular egallagan lavozimga mos ravishda haftalik yoki kundalik ish vaqti qisqartirilgan shaklda belgilanishi mumkin. Bu esa ularga bolani parvarish qilish, sogʻligʻi, tarbiyasi bilan shugʻullanish imkoniyatini yaratadi, mehnat va oilaviy hayotda muvozanatni muvofiqlashtirishni osonlashtiradi.