1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlar uchun qisqartirilgan ish vaqti davomiyligi belgilanishini nazarda tutadi. Taʼkidlash joiz, ayrim toifadagi xodimlar uchun ularning yoshi, sogʻligʻining holati, mehnat shartlari, mehnat vazifalarining oʻziga xos xususiyatlari va boshqa holatlar hisobga olingan holda qonunchilikka hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, shuningdek mehnat shartnomasi shartlariga muvofiq mehnatga toʻlanadigan haqni kamaytirmasdan ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi belgilanadi (MKning 183-moddasi sharhiga qarang).

Sharhlanayotgan normaning mohiyati shundaki, mehnat qonunchiligi voyaga yetmaganlarning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga, ularning sogʻligʻiga zarar yetmasligi uchun ish vaqtiga qonuniy cheklovlar qoʻymoqda. Bu – ijtimoiy-huquqiy himoyaning asosiy koʻrinishidir.

Mazkur normada ikki toifadagi yosh guruhi uchun qisqartirilgan ish vaqti ajratib koʻrsatilgan:

16 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun haftalik ish vaqti 36 soatdan oshmaydigan ish vaqti;

15 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun esa haftasiga 24 soatdan oshmaydigan ish vaqti.

Taʼkidlash kerak, MKning 118-moddasining 3-qismiga muvofiq, madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sportchilar bilan ota-onaning har ikkisining (ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsning) roziligi hamda vasiylik va homiylik organining ruxsati bilan, sogʻligʻiga va maʼnaviy kamol topishiga ziyon yetkazmasdan asarlarni yaratish va (yoki) ijro etishda (koʻrgazmaga qoʻyishda) ishtirok etish uchun oʻn besh yoshga toʻlmagan shaxslar bilan mehnat shartnomasini tuzishga yoʻl qoʻyilishi nazarda tutilgan (MKning 118-moddasi sharhiga qarang). Bundan kelib chiqadiki, 15 yoshdan kichik shaxslar ham ayrim hollarda mehnat munosabatlariga kirisha oladi. Shunday ekan ularning ish vaqti normasi ham 24 soatdan ortiq boʻlishi mumkin emasligini inobatga olish lozim.

XALQARO STANDARTLAR

XMTning Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh toʻgʻrisidagi 138-sonli Konventsiyasining 3-moddasining 3-bandiga muvofiq, milliy qonunchilik yoki vakolatli hokimiyat organi ish beruvchilar va mehnatkashlarning tegishli tashkilotlari bilan, agar bunday tashkilotlar mavjud boʻlsa, maslahatlashuvdan soʻng oʻn olti yoshdan kichik boʻlmagan shaxslarga ishlashga yoki yollanib ishlashga, ularning sogʻligʻi, xavfsizligi va maʼnaviyati toʻla muhofaza etilishi hamda ular yetarlicha maxsus taʼlim va faoliyatning tegishli sohasi boʻyicha kasbiy tayyorgarlik olishlari sharti bilan ruxsat berishlari mumkin.

7-moddaga asosan, milliy qonun hujjatlari oʻn uch yoshdan oʻn besh yoshgacha boʻlgan shaxslarga yengil ishlarda ishlashga yoki yollanib ishlashga ruxsat etishi mumkin, agar bu:

a) ularning sogʻligʻi va rivojlanishi uchun zararli boʻlmasa;

b) ularning maktabga qatnashishiga, ularning vakolatli hokimiyat organlari tomonidan tasdiqlangan kasbga yoʻnaltirish yoki kasbiy tayyorgarlik dasturlarida ishtirok etishlariga, yoki ularning olgan oʻquvlaridan foydalanish layoqatiga zarar yetkazmaydigan boʻlsa.

Ushbu Konventsiya normalari mazmunidan koʻrinib turibdiki, bolalar faqat yengil mehnatga jalb qilinishi mumkin, bunda ish vaqti taʼlimga toʻsqinlik qilmasligi va sogʻligʻiga zarar yetkazmasligi shart.

MISOL

Agar 17 yoshli oʻrta taʼlim maktabi oʻquvchisi yozgi taʼtil vaqtida savdo markazida sotuvchi yordamchisi sifatida ishga qabul qilinsa, u haftasiga 36 soatdan koʻp ishlatilishi mumkin emas. Agar 15 yoshli oʻrta taʼlim maktabi oʻquvchisi yozgi taʼtil vaqtida mahalliy kutubxonada xizmat koʻrsatuvchi vazifasini bajarmoqchi boʻlsa, u bir haftada 24 soatdan koʻp ishlashi mumkin emas. Aks holda, ish beruvchi qonun buzgan hisoblanadi va javobgarlikka tortiladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning oʻqish davrida ishlay olishlarini taʼminlash uchun, ularning mehnat faoliyati taʼlim olishiga toʻsqinlik qilmasligi uchun oʻqish paytidagi ish vaqti belgilangan. Unga koʻra oʻquv yili davomida:

16 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun haftalik ish vaqti 18 soatdan oshmasligi;

15 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun esa haftasiga 12 soatdan oshmasligi lozim.

Bu norma voyaga yetmagan shaxslar uchun mehnat shartlarini belgilashda davlatning ijtimoiy himoya funktsiyasini amalga oshirishini namoyon etadi. Yoshga qarab ish vaqtiga cheklov qoʻyish – voyaga yetmaganlarning sogʻligʻini, taʼlim olish va dam olish huquqlarini kafolatlashga qaratilgan huquqiy mexanizmdir. U xalqaro standartlarga mos keladi va Oʻzbekistonning mehnat qonunchiligida bolalar mehnatini cheklashda muhim oʻrin tutadi.

Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlarning ish vaqti rejimi tashkilotning ichki mehnat tartib qoidalarida yoki xodim bilan ish beruvchi oʻrtasida tuzilgan mehnat shartnomasida belgilanadi. Ish vaqti rejimi mehnat shartnomasida belgilangan taqdirda, unga “Ish kuni rejimi haftasiga 36 soatdan oshmaydigan qisqartirilgan ish vaqtidan iborat. Xodim 18 yoshga toʻlgach unga haftasiga 40 soatdan oshmaydigan ish vaqti oʻrnatiladi” mazmunida shart kiritilishi maqsadga muvofiq.