1. Sharhlanayotgan norma mehnat qonunchiligining ijtimoiy himoya va tenglik printsiplariga asoslangan holda, kichik yoshli farzandga ega boʻlgan ota-onalarning, yaʼni farzand ikki yoshga toʻlguniga qadar uni parvarishlayotgan shaxslarning mehnat sharoitlarini moslashtirishga qaratilgan.

Normaning asosiy maqsadi – bola parvarish qilinayotgan davrda ota yoki onaning mehnat faoliyatini davom ettirishiga imkon yaratish, shu bilan birga, ularning moddiy farovonligini saqlab qolishdir. Mazkur kafolat avvalambor bolaning onasiga tegishli, agar bolaning onasi ushbu kafolatdan foydalanmasa, unda bolaning otasi foydalanishi mumkin (MKning 410-moddasi sharhiga qarang).

Agar bola parvarishi bilan shugʻullanayotgan ota yoki ona (yoki vasiy) ilgari egallab turgan lavozimni yoki bajarayotgan ishini bola parvarishi tufayli endi bajarishga jismoniy yoki vaqt jihatdan imkon topa olmasa, bu holat ularning mehnatga layoqatsizligidan emas, balki oilaviy majburiyatidan kelib chiqqan obʼyektiv sababdir. Shunday boʻlsa-da, mehnat qonunchiligi ularning bu holatiga salbiy munosabatda boʻlishni emas, balki ularni qoʻllab-quvvatlashni tanlaydi. Shu sababli sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi bunday shaxsga, uning shaxsiy arizasi asosida, oʻz holatiga moslashtirilgan boshqa ish taklif etilishini kafolatlaydi.

Bu ish — yaʼni yangi, bola parvarishiga mos keluvchi ish — xodimning avvalgi ishiga nisbatan yengilroq boʻlishi yoki ish jadvali, vazifasi, masʼuliyati jihatidan farqli boʻlishi mumkin. Ammo boshqa ishni bajarayotgan ota yoki ona oldingi ishiga nisbatan kamroq haq olishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Qonun buni aniq va qatʼiy belgilaydi: bajarilayotgan yangi ish uchun belgilangan haq hech boʻlmaganda ilgari olgan oʻrtacha ish haqidan kam boʻlmasligi shart. Bu bola parvarishi sababli ish sharoitini oʻzgartirish ota yoki onaning moddiy holatini yomonlashtirishga olib kelmasligi kerak.

Mazkur kafolat xodimning farzandi ikki yoshga toʻlguniga qadar amal qiladi, shu sababli xodim vaqtincha, aynan bolasining ikki yoshga toʻlguniga qadar boshqa ishga oʻtkaziladi. Bola ikki yoshga yetgach xodim oʻzining avvalgi ishiga qaytarilishi lozim.

XALQARO STANDARTLAR

XMTning Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi 183-sonli Konventsiyasining 3-moddasiga asosan, ish beruvchilar va xodimlar vakillarining tashkilotlari bilan maslahatlashgan holda, har bir aʼzo davlat, vakolatli organlar tomonidan ona yoki bola sogʻligʻiga zararli deb topilgan, yoki mavjud baholashlarga koʻra ona yoki uning bolasi sogʻligʻi uchun jiddiy xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan ishlar bilan homilador ayollar yoki emizikli onalar shugʻullanmasligini taʼminlash uchun tegishli choralar koʻradi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga muvofiq, ish beruvchi ikki yoshga toʻlmagan bola parvarishini amalga oshirayotgan ota-onadan biri (vasiy)ning iltimosiga koʻra, bolani parvarish qilishi uchun mos ish topib bera olmasa, u holda mazkur toifadagi xodimga bolani parvarishi uchun nafaqa toʻlashga majbur boʻladi.

Taʼkidlash joiz, MKning 405-moddasiga muvofiq, bolani parvarishlash uchun nafaqa bolani parvarishlash taʼtiliga chiqqan xodimga toʻlanishini inobatga olgan holda, ish beruvchi ushbu xodimni unga mos ish topilguniga qadar bolani parvarishlash uchun taʼtilga chiqarishi kerak boʻladi.

Agar xodim bunga rozi boʻlmasa, unda ish beruvchi xodimni taʼtilga chiqarmagan holda bolani parvarishlash uchun nafaqa toʻlab turadi. Bunda nafaqa qonunda belgilangan tartibda faqat byudjetdan tashqari tashkilotlarda ishlaydigan xodimlarga toʻlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 31 maydagi “Ayrim turdagi nafaqalarni tayinlash va toʻlashni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 314-son qarori bilan “Byudjet tashkilotlari hisoblanmaydigan yuridik va jismoniy shaxslarda ishlaydigan onalarga bola ikki yoshga toʻlgunga qadar bola parvarishi boʻyicha oylik nafaqa tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom tasdiqlangan boʻlib, unda byudjet tashkiloti hisoblanmaydigan tashkilotlarda ishlaydigan onalarga (onaning oʻrnini bosuvchi shaxslarga) bola parvarishi boʻyicha nafaqa toʻlovi mazkur tashkilotning oʻz mablagʻlari hisobidan amalga oshirilishi nazarda tutilgan.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga asosan, ish beruvchi mazkur normada belgilangan kafolatga ega boʻlgan xodimga mos ish topib bera olmasligi natijasida taraflar oʻrtasida nizo kelib chiqadigan boʻlsa, bunda tashkilotda mazkur toifadagi xodimlarga mos ish yoʻqligini isbotlash majburiyati ish beruvchi zimmasida boʻladi.

Ish beruvchi tashkilotda ikki yoshga toʻlmagan bola parvarishini amalga oshirayotgan ota-onadan biri (vasiy)ga mos keladigan ish mavjud boʻla turib, ushbu xodimning xuddi shunday ishda ishlash haqidagi istagini bajarmagan boʻlsa maʼmuriy javobgarlikka tortiladi. Sababi MKning 142-moddasiga asosan, ish beruvchi mazkur toifadagi xodimlarning iltimosini bajarishga majbur.