1. Homiladorlik va tugʻish taʼtili MKning 237-moddasiga asosan ijtimoiy taʼtil hisoblanadi. Ushbu taʼtil ijtimoiy maqsad uchun, yaʼni ayol xodimni homiladorlik va tugʻish davrida ijtimoiy kafolatlash uchun taqdim etiladi.

Mazkur taʼtil ijtimoiy taʼtil boʻlganligi uchun undan asli holida foydalaniladi va uni pulli kompensatsiya bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi (MK 234-moddasi sharhiga qarang). Shu bilan birga, homiladorlik va tugʻish taʼtilidan xodimni chaqirib olish, ushbu taʼtilni keyingi yilga koʻchirish mumkin emas. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan muddat davomida xodim ushbu taʼtildan toʻliq foydalanishi talab etiladi.

Homiladorlik va tugʻish taʼtilida boʻlib turgan xodim bir vaqtning oʻzida ham taʼtilda boʻlib, ham ishlay olmaydi. Shuning uchun homiladorlik va tugʻish taʼtilida ish haqini hisoblash notoʻgʻri. Asosiy xodim ushbu taʼtildan qaytguniga qadar muddatli shartnoma asosida boshqa mutaxassisni ishga olish mumkin (MK 112-moddasi sharhiga qarang).

Homiladorlik va tugʻish taʼtili ikki davrga boʻlinadi: homiladorlik davri va tugʻish davri.

Ushbu taʼtilning homiladorlik davri homiladorlikning oʻttizinchi haftasidan boshlanadi hamda tugʻruqqacha yetmish kalendar kundan iborat boʻladi. Tugʻish davri esa, tugʻruqdan keyin boshlanadi va u ellik olti kalendar kundan iborat boʻladi.

Homilador ayolning qachon tugʻishini oldindan aniqlashning imkoni yoʻqligi sababli ushbu ikkala davr uchun homiladorlik va tugʻish taʼtili birga qoʻshib beriladi. Mazkur taʼtilni olishi uchun homilador ayolga Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2015 yil 17 aprelda 2667-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan “Mehnatga layoqatsizlik varaqalarini berish tartibi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnomaning 27-bandiga koʻra, homiladorlik va tugʻish boʻyicha mehnatga layoqatsizlik varaqasi beriladi.

Mehnatga layoqatsizlik varaqasi homiladorlikning oʻttizinchi haftasidan boshlab hududiy ambulator-poliklinikalarning, akusher-ginekolog (umumiy amaliyot shifokori) tomonidan bosh shifokor oʻrinbosari bilan birgalikda bir yoʻla 126 kalendar kuniga beriladi. Tugʻish qiyin kechgan yoki ikki va undan ortiq bola tugʻilgan hollarda homiladorlik va tugʻish taʼtilini uzaytirish uchun tugʻruq muassasasi tomonidan yana oʻn toʻrt kalendar kunga mehnatga layoqatsizlik varaqasi beriladi. Varaqa yoʻqolgan hollarda nafaqa uning oʻrniga takroriy berilgan vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi (dublikat) asosida beriladi.

Homiladorlik va tugʻish taʼtilida boʻlgan davrida ayolga davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha nafaqa toʻlanadi.

Homiladorlik va tugʻish boʻyicha hamda yangi tugʻilgan bolani farzandlikka olgan yoki unga vasiy qilib belgilangan xodimga beriladigan nafaqalar xodim:

ishga qabul qilingan kundan 12 oygacha ish stajiga ega boʻlganda — oʻrtacha oylik ish haqining 75 foizi;

ishga qabul qilingan kundan 12 oy ortiq ish stajiga ega boʻlganda — oʻrtacha oylik ish haqining 100 foizi miqdorida toʻlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 27 dekabrdagi PQ-2699-son qaroriga koʻra, 12 oydan koʻproq tanaffusdan soʻng mehnat faoliyatini qaytadan boshlovchi xodimlar uchun homiladorlik va tugʻish nafaqasi 75 foiz toʻlanishi belgilangan. Byudjet tashkilotlari tomonidan nafaqa byudjet mablagʻlari hisobidan toʻlanadi.

MISOL

Ayol bolasi 3 yoshga toʻlgunga qadar bola parvarishlash taʼtiliga chiqdi. Bolasi 2 yoshga toʻlganda yana homilador boʻldi. Bu ayolga homiladorlik va tugʻish taʼtili uchun nafaqa 100% toʻlanadi. Sababi bolani parvarishlash taʼtilidan chiqish va mehnat faoliyatini tiklash boshqa-boshqa narsa. Ularni chalkashtirmaslik lozim. Xodimga nisbatan ishga qabul qilish toʻgʻrisida buyruq chiqarilgan paytdan boshlab 12 oydan koʻp vaqt oʻtgan boʻlsa, ayol homiladorlik va tugʻish nafaqasi miqdorini 100% olish huquqiga ega.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan 1995 yil 6 may kuni ratifikatsiya qilingan XMTning Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi 103-sonli koventsiyasining 3-moddasiga asosan, ayol, unga nisbatan mazkur Konventsiya qoʻllanilsa, uning ehtimol tutilgan tugʻish vaqtini tasdiqlovchi tibbiy guvohnoma taqdim etilishi bilan onalik taʼtiliga chiqish huquqiga ega boʻladi.

Onalik taʼtili muddati kamida oʻn ikki haftani tashkil etadi hamda tugishdan keyingi majburiy taʼtil muddatini oʻz ichiga qamrab oladi.

Tugʻishdan keyingi majburiy taʼtil muddati milliy qonun hujjatlari tomonidan belgilanadi, ammo hech bir xolda olti haftadan kam boʻlishi mumkin emas.

Bundan tashqari, XMT tomonidan Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qayta koʻrilgan 183-sonli Konventsiya ham qabul qilingan boʻlib, uning 4-moddasiga asosan, mazkur Konventsiya qoʻllaniladigan ayol, tibbiy maʼlumotnoma taqdim etganidan soʻng yoki milliy qonunchilik va amaliyotda nazarda tutilgan boshqa tegishli tekshiruv oʻtkazilgandan keyin, kutilgan tugʻruq muddatini tasdiqlovchi holatda, kamida 14 hafta davomida homiladorlik va tugʻish taʼtiliga chiqish huquqiga ega boʻladi. Demak, har ikki Konventsiya ushbu taʼtil muddatini turlicha belgilaydi. Oʻzbekiston Respublikasi milliy mehnat qonunchiligida homiladorlik va tugʻish taʼtilini 126 kun etib belgilanganligi uning XMTning 103-son Konventsiyasiga muvofiq ekanligini bildiradi.

Xususiy tashkilotlar tomonidan homiladorlik va tugʻish nafaqasi ularning oʻz mablagʻlari hisobidan toʻlanadi.

Byudjet tashkilotlaridan tashqari barcha yuridik shaxslarda va yakka tartibdagi tadbirkorlarda ishlovchi ayollarga davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha homiladorlik va tugʻish nafaqasini hamda yangi tugʻilgan bolani farzandlikka olgan yoki unga vasiy qilib belgilangan xodimga beriladigan nafaqani tayinlash va toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 17 dekabrdagi “Aholiga davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha toʻlovlarni amalga oshirish tizimini takomillashtirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari tshgʻrisida”gi 796-son qaroriga muvofiq amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012 yil 18 oktyabrdagi 297-son qaroriga ilova “Oʻrindoshlik asosida hamda bir necha kasbda va lavozimda ishlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 18-bandiga koʻra, oʻrindoshlar oʻrindoshlik asosidagi ish joyi boʻyicha vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi olish, ayollar esa, bundan tashqari, homiladorlik va tugʻish nafaqalari olish huquqiga egadir. Sogʻliqni saqlash muassasasi tomonidan berilgan mehnatga layoqatsizlik varaqasining belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxasi oʻrindoshlik asosidagi ish joyidan homiladorlik va tugʻish nafaqasini olish uchun asos hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 493-moddasiga koʻra, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik, homiladorlik va tugʻish nafaqalarini qonunchilikda belgilangan miqdorlarda toʻlash boʻyicha majburiyatdan boʻyin tovlash, bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Xuddi shunday huquqbuzarlik maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganidan keyin bir yil davomida takroran sodir etilgan boʻlsa, —

bazaviy hisoblash miqdorining oʻn besh baravaridan oʻttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga muvofiq, homiladorlik va tugʻish taʼtili ayolga jamlangan holda hisoblab chiqarilib, tugʻruqqacha haqiqatda foydalanilgan kunlar sonidan qatʼi nazar, toʻliq beriladi. Agar homilador ayol tibbiy muassasaga homiladorlikning oʻttizinchi haftasidan keyin murojaat qilgan boʻlsa va unga varaqani tugʻish arafasida rasmiylashtirishgan taqdirda ham, u baribir ish beruvchiga murojaat qilgan kundan boshlab kamida 126 kunlik taʼtil olishi kerak.

Xodim homiladorlik muddatini yashiradigan va vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasini ish beruvchiga taqdim qilmasdan oxirigacha oʻzida saqlaydigan vaziyatlar uchrab turadi. U mehnatga layoqatsizlik varaqasining mavjudligiga qaramay, homiladorlikning oʻttizinchi haftasidan keyin ham ishlashni davom ettiradi.

Bu holda ish beruvchi aybdor emas hamda homiladorlik va tugʻish taʼtilini oʻz vaqtida rasmiylashtirilmagani uchun javobgar ham boʻlmaydi. Chunki ish beruvchi xodimdan mehnatga layoqatsizlik varaqasini olmasdan turib homiladorlik va tugʻish taʼtilini rasmiylashtira olmaydi.

Shu sababli xodim mehnatga layoqatsizlik varaqasini muddatini kechiktirib ish beruvchiga taqdim etgan taqdirda ham, ish beruvchi xodimga homiladorlik va tugʻish taʼtilini toʻliq berishga hamda nafaqani ham toʻliq toʻlashga majbur boʻladi.

Yuqoridagi qoidadan istisno holatlar ham mavjud. “Mehnatga layoqatsizlik varaqalarini berish tartibi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnomaning 28-bandiga koʻra, homiladorlikning oʻttizinchi haftasidan ilgari tugʻish holatlarida mehnatga layoqatsizlik varaqasi tugʻruq muassasasi tomonidan bola tugʻilgan kundan boshlab quyidagi muddatlarga beriladi:

bola tirik tugʻilganda — 126 kalendar kunga;

bola oʻlik tugʻilgan yoki tugʻruq muassasasidan chiqqunga qadar nobud boʻlganda — 70 kunga.

Agar homiladorlikning oʻttizinchi haftasidan keyin murojaat qilinganda tugʻishga qadar necha kun qolganidan qatʼi nazar hamda bola oʻlik yoki tirik tugʻilganidan qatʼi nazar, mehnatga layoqatsizlik varaqasi murojaat qilgan kundan toʻliq 126 kalendar kuniga beriladi.

“Mehnatga layoqatsizlik varaqalarini berish tartibi toʻgʻrisida”gi yoʻriqnomaning 30-bandiga koʻra, davolash-profilaktika muassasasida homila sunʼiy tushirilganda, shuningdek homila tushganda mehnatga layoqatsizlik varaqasi mehnatga layoqatsizlikning butun davriga beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 3 noyabrdagi “Davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha toʻlovlarni tayinlash va toʻlash tizimini takomillashtirishga oid chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-206-son Farmoni 2-bandiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligining Davlat ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi orqali 2026 yil 1 yanvardan boshlab homiladorlik va tugʻish nafaqasi proaktiv shaklda (murojaatlarsiz) tayinlanadi va toʻlanadi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga asosan, homiladorlik va tugʻish nafaqasini tayinlash hamda toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 31 maydagi “Ayrim turdagi nafaqalarni tayinlash va toʻlashni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 314-son qarori bilan “Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tugʻish boʻyicha nafaqalarni hamda yangi tugʻilgan bolani farzandlikka olgan yoki unga vasiy qilib belgilangan xodimga nafaqani tayinlash hamda toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom tasdiqlangan.

Ushbu Nizom vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tugʻish boʻyicha nafaqalarni hamda yangi tugʻilgan bolani farzandlikka olgan yoki unga vasiy qilib belgilangan xodimga nafaqani tayinlash hamda toʻlash tartibini belgilaydi.

Shu bilan birga, Nizomning 38-bandiga koʻra, nafaqaning umumiy summasi kunlik oʻrtacha ish haqini ushbu oyda vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tugʻish taʼtili hamda yangi tugʻilgan bolani farzandlikka olgan yoki unga vasiy qilib belgilangan xodimga beriladigan taʼtil tufayli ishga kelmagan ish kunlari soniga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi. Yaʼni nafaqa ish kunlari uchun toʻlanadi. Bunda xodim besh kunlik ish haftasida ishlasa, shanba, yakshanba va ishlanmaydigan bayram kunlari uchun nafaqa toʻlanmaydi.