1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar mehnatini himoya qilishga qaratilgan asosiy qoidalardan biri hisoblanadi. U jamiyatning eng zaif, rivojlanish bosqichida boʻlgan qatlami — bolalar va oʻsmirlarni — zararli, xavfli yoki maʼnaviy jihatdan salbiy taʼsir koʻrsatadigan mehnat shakllaridan (ish turlaridan) muhofaza qilishni nazarda tutadi. Bu nafaqat mehnat xavfsizligi, balki bolalarning sogʻlom jismoniy va maʼnaviy kamoloti, inson huquqlari va xalqaro majburiyatlarga sodiqlik printsiplarining ifodasidir. Ushbu norma voyaga yetmaganlarning mehnat qilish huquqini cheklasa ham, ushbu cheklov xalqaro standartlar va mehnat qonunchiligi printsiplaridan kelib chiqqan holda oʻrnatilgan.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston Respublikasi 2008 yil 8 aprel kuni XMTning Bolalar mehnatining ogʻir shakllarini taqiqlash va yoʻq qilishga doir shoshilinch choralar toʻgʻrisidagi 182-sonli Konventsiyasini ratifikatsiya qilgan.

Konventsiya maqsadlari uchun “bolalar mehnatining eng yomon shakllari” atamasi quyidagilarni qamrab oladi:

a) qullikning barcha shakllari yoki qullikka oʻxshash amaliyot, masalan, bolalarni sotish va ularning savdosi, qarz asosidagi qaramlik va krepostnoy tobelik, shuningdek zoʻraki yoki majburiy mehnat, shu jumladan, bolalardan qurolli mojarolarda foydalanish uchun ularni zoʻrlab yoki majburlab jalb qilish;

b) boladan fohishalik bilan shugʻullanish, pornografiya mahsulotlarini ishlab chiqarish yoki pornografik tomoshalar uchun foydalanish, uni yollash yoki taklif qilish;

s) boladan qonunga xilof faoliyat bilan shugʻullanish, xususan, tegishli xalqaro shartnomalarda belgilanganidek, giyohvand moddalarni tayyorlash va sotish uchun foydalanish, uni yollash yoki taklif qilish;

d) bajarish xususiyatlari yoki sharoitiga koʻra bolalarning sogʻligʻi, xavfsizligi va axloqiga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan ishlar.

MKning 4-moddasi 3-qismiga koʻra, mehnat va mashgʻulotlar sohasida xodimlarning huquqlarini mehnatning muayyan turiga xos boʻlgan talablar yoki yuqoriroq ijtimoiy himoyaga muhtoj boʻlgan shaxslar (oilaviy vazifalarni bajarish bilan band boʻlgan shaxslar, voyaga yetmaganlar, nogironligi boʻlgan shaxslar, homilador ayollar va boshqalar) toʻgʻrisidagi alohida gʻamxoʻrlik bilan bogʻliq holda asoslangan tarzda farqlash, istisno etish, ularga afzallik berish, shuningdek ularni cheklash kamsitish deb hisoblanmaydi (ushbu modda sharhiga qarang). Shunday ekan, davlatning xalqaro standartlarga muvofiq holda voyaga yetmagan shaxslarga alohida gʻamxoʻrligi sifatida belgilagan cheklovlari ularni kamsitish hisoblanmaydi.

Sharhlanayotgan normaga koʻra, oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarni mehnat sharoiti zararli yoki xavfli boʻlgan ishlarga, yaʼni inson sogʻligʻi yoki hayoti uchun bevosita xavf tugʻdiradigan ishlab chiqarish, xizmat koʻrsatish sohalarida ishlatish qatʼiyan man etilgan. Shuningdek, yer osti ishlari – masalan, konlarda, shaxtalarda yoki boshqa yopiq, havosi past joylardagi ogʻir ishlar ham ular uchun taqiqlangan. Bu taqiq bolaning organizmi hali shakllanish jarayonida boʻlganligi, sogʻligʻi mustahkam emasligi va stressga chidamlilik darajasi pastligi bilan bogʻliq holda belgilangan.

Maʼlumki, Oʻzbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonuni 3-moddasiga asosan, bola (bolalar) deganda, oʻn sakkiz yoshga toʻlgunga (voyaga yetgunga) qadar boʻlgan shaxs (shaxslar) tushuniladi. MKning 118-moddasiga muvofiq, ishga qabul qilishga MKning 20-moddasiga muvofiq shaxslar mehnatga oid huquq layoqatiga va muomala layoqatiga ega boʻlishi bilan, oʻn olti yoshdan yoʻl qoʻyiladi. Bundan kelib chiqadiki, shaxs 16 yoshdan (ayrim hollarda 15 yoshdan) boshlab mehnat qilish huquqiga ega boʻlgani bilan, u baribir “bola” huquqiy maqomida boʻladi.

Shu sababli voyaga yetmaganlarning hayoti, sogʻligʻi, xavfsizligi yoki maʼnaviy tarbiyasiga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan sohalarda ularni ishlatish mumkin emasligi bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash hamda bolaning hayoti va sogʻligʻini muhofaza qilish maqsadida oʻrnatilgan cheklovdir. Bunday ishlar qatoriga tunda faoliyat yuritadigan klublar, barlar, spirtli ichimliklar yoki tamaki mahsulotlari ishlab chiqarish, tashish va sotish, shuningdek giyohvand moddalar yoki psixotrop vositalar bilan bogʻliq ishlar kiradi. Bunday joylar nafaqat jismoniy, balki ruhiy va maʼnaviy jihatdan ham yoshlarga zarar yetkazishi mumkin. Bu esa ularning kelajakdagi shaxsiy kamoloti, sogʻlom turmush tarzi va fuqarolik ongini shakllantirishga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga koʻra, voyaga yetmagan shaxslarni ishga qabul qilgan ish beruvchi ularning koʻtarishi va tashishi mumkin boʻlgan yuklar ogʻirligining tegishli normalari mavjud ekanligini inobatga olgan holda, mazkur toifadagi xodimlardan ushbu normalardan ortiq yukni koʻtarishi yoki tashishini talab qilishga haqli emas. Sharhlanayotgan norma bunday taqiqni oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar uchun oʻrnatganligi sababli bunday shaxslar hatto oʻzlarining xohishlari va roziliklari bilan ham belgilangan normadan ortiq miqdordagi yukni koʻtarishlari mumkin emas.

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining “Oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlar koʻtarishlari va tashishlari mumkin boʻlgan ogʻir yuk normalarining chegarasini belgilash toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2009 yil 12 mayda 1954-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan) bilan tasdiqlangan nizomning 3-bandiga koʻra, oʻn olti yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlar ish vaqtining uchdan bir qismi yuklarni koʻtarish va tashish bilan bogʻliq ishlardan iborat boʻlganda, ular uchun yuk koʻtarish va tashish normalarining chegarasi ushbu Nizomning ilovasiga muvofiq holda belgilanadi.

Nizomning 4-bandida oʻn olti yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlarning ish vaqti faqat yuklarni qoʻlda koʻtarish va tashish bilan bogʻliq boʻlgan ishlardan iborat boʻlganda, ular uchun yuk koʻtarish va tashish normasining chegarasi 4,1 kg dan ogʻir boʻlmasligi, shuningdek ular aravacha va vagonetka yordamida yuk tashishlariga jalb etilmasligi nazarda tutilgan.

Taʼkidlash kerakki, oʻn olti yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlar ish vaqtining uchdan bir qismi yuklarni qoʻlda koʻtarish va tashish bilan bogʻliq ishlardan iborat boʻlganda, qoʻlda yuk koʻtarish va tashish normalarining chegarasi: oʻgʻil bolalar uchun — 6,5 kg, qiz bolalar uchun — 3,5 kg dan ogʻir boʻlmasligi lozim.

Bundan tashqari, oʻn olti yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlarning ish vaqti faqat yuklarni qoʻlda koʻtarish va tashish bilan bogʻliq ishlardan iborat boʻlganda, ular uchun yuk koʻtarish va tashish normasining chegarasi 2 kg dan ogʻir boʻlmasligi lozim.

MISOL

Xodim 17 yoshda va uning bir kunlik ish vaqti 7 soatdan iborat. Haftasiga 36 soatdan oshmagan ish vaqti rejimida ishlaydi. Uning ishi omborxonadan yuk olib ketishga kelgan yuk avtomashinalariga yuk tashishdan iborat. Kun davomida boshqa ish qilmaydi. Yuk olib ketish uchun keladigan avtomashinalar ketma-ket yuk olib ketganligi uchun ushbu xodim ish kuni davomida faqat bir soat dam olishi va ovqatlanishi mumkin. Har bir yuk 3,5 kg dan iborat.

Demak, bu yuk normasi “Oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlar koʻtarishlari va tashishlari mumkin boʻlgan ogʻir yuk normalarining chegarasini belgilash toʻgʻrisida”gi Nizom talablariga javob bergani uchun mazkur xodimga ushbu vazifani yuklash mumkin. Agar yuk 4,1 kg dan oshsa va ushbu yukni ikkiga ajratib tashishning imkoni boʻlmasa, ish beruvchi ushbu xodimni bunday yukni tashishga majbur qila olmaydi.

Ish beruvchida hamma yuklar miqdori normadan ortiq boʻlsa, unda ish beruvchi voyaga yetmagan shaxsni umuman bunday ishni bajarish uchun ishga qabul qilmasligi kerak. Uning bu harakati ishga qabul qilishni gʻayriqonuniy rad etish hisoblanmaydi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga koʻra, 18 yoshga toʻlmagan shaxslar jismoniy va ruhiy jihatdan hali toʻliq shakllanmagan boʻladi. Ularning mehnatini ogʻir, xavfli, zararli yoki axloqiy tarbiyasiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan sohalarda ishlatish ularning salomatligiga va kelgusidagi rivojlanishiga putur yetkazadi. Shuning uchun ushbu yosh toifasidagi xodimlar uchun ishlash taqiqlanadigan kasblar va faoliyat turlari roʻyxati, shuningdek ularning ogʻir yuklarni koʻtarishi va tashishi chogʻida yoʻl qoʻyiladigan eng koʻp normalarni belgilash zaruratga aylanadi.

Sharhlanayotgan moddadagi ushbu qoida orqali bunday normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash vakolati uch tomonlama mexanizm orqali amalga oshiriladi. Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi – mehnat bozori va yoshlar bandligi boʻyicha davlat siyosatini yurituvchi vakolatli organ boʻlsa, Sogʻliqni saqlash vazirligi – voyaga yetmaganlar salomatligi uchun qaysi ishlar xavfli ekanligini, salomatlikka salbiy taʼsir koʻrsatmaydigan yuk normalarini aniqlovchi vakolatli organ hisoblanadi. Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama Respublika komissiyasi esa, davlat, ish beruvchilar va kasaba uyushmalari vakillaridan iborat mehnat munosabatlarida oʻzaro muvozanatni taʼminlovchi tuzilma.

Bu uch tomonlama yondashuv orqali qabul qilinadigan roʻyxat bir tomonlama emas, balki ijtimoiy adolat va ijtimoiy sheriklik printsiplariga asoslangan boʻladi.

Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning Roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 14 iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan boʻlib, ushbu Roʻyxatga rioya etish barcha uchun majburiy hisoblanadi.