1. Sharhlanayotgan modda homilador ayollarni mehnat jarayonida salomatligiga ziyon yetkazmaslik printsipiga asoslangan holda huquqiy jihatdan himoya qilishga qaratilgan boʻlib, u ayollarning biologik holatini eʼtiborga olgan holda ularga mehnat faoliyatida yengilliklar berilishini kafolatlaydi.

Ayniqsa homiladorlik davrida ayol organizmi jismoniy va ruhiy jihatdan sezgir holatda boʻladi, bu esa ish sharoitlariga nisbatan alohida yondashuvni talab qiladi. Shu bois, qonunchilik homilador ayollarga umumiy mehnat talablarini emas, balki ular uchun xavfsiz va yengil ish sharoitlarini taqdim etishni ish beruvchining bevosita majburiyatlaridan biri sifatida belgilaydi.

Taʼkidlash zarur, MKning 142-moddasida xodimning tashabbusiga koʻra uni vaqtincha boshqa ishga oʻtkazish tartibi belgilangan. Yaʼni, bunda xodimda uzrli sabablar (asosan, sogʻliq bilan bogʻliq sabablar) boʻlganda, uning iltimosiga asosan ish beruvchi uni vaqtincha boshqa ishga oʻtkazishga majbur boʻladi.

Ushbu norma xodimni faqat vaqtincha boshqa ishga oʻtkazishni nazarda tutadi. Yaʼni, agar homilador ayolga berilgan tibbiy xulosaga koʻra, uni yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining taʼsirini istisno etadigan ishga oʻtkazish zarurati belgilangan boʻlsa, oʻsha ayolning iltimosiga asosan ish beruvchi uni boshqa ishga vaqtincha oʻtkazishi shart. Ushbu norma sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi bilan oʻxshash boʻlsada, sharhlanayotgan modda homilador ayolni tibbiy xulosaga asosan faqat boshqa ishga oʻtkazishni emas, balki ishlab chiqarish normalari, xizmat koʻrsatish normalari avvalgi ishlaridagi oʻrtacha oylik ish haqi saqlangan holda kamaytirilishi mumkin ekanligini ham belgilaydi.

MKning 272-moddasiga koʻra:

ishlab chiqarish normasi — muayyan tashkiliy-texnik sharoitlarda vaqt birligida bir xodim yoki muayyan tashkiliy-texnik sharoitlarda tegishli son va malakadagi xodimlar guruhi tomonidan smena davomida bajarilishi kerak boʻlgan ish hajmidir;

xizmat koʻrsatish normasi — smena davomida muayyan tashkiliy-texnik sharoitlarda bir xodim yoki tegishli son va malakadagi xodimlar guruhi tomonidan xizmatlar koʻrsatilishi kerak boʻlgan asbob-uskunalar, hududlarning maydonlari va xizmat koʻrsatish obʼyektlarining belgilangan birligi sonidir (MK 272-moddasi sharhiga qarang).

Ushbu vaziyatda tibbiy xulosa berilgan homilador ayolning ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish normalarini kamaytirish orqali ham homilador ayolga xavfsiz mehnat sharoitini yaratish mumkin.

Bunda homilador ayolni vaqtincha boshqa ishga oʻtkazishga zarurat boʻlmaydi. Ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish normalari deganda, birinchi navbatda xodimning zimmasidagi ishlar hajmini va koʻlamini tushunamiz. Yaʼni masalan, tibbiy hulosaga tayanib, xodimning ishlab chiqarish hajmi, vazifalari koʻlami kamaytiriladi (yengillashtiriladi), lekin oylik ish haqida oʻzgarish boʻlmaydi.

Ish beruvchi xodimga nisbatan qaysi chorani qoʻllashi tibbiy hulosaning mazmuniga bogʻliq boʻladi. Bunday xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2012 yil 29 avgustda 2387-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan Sogʻliqni saqlash vazirining buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomda belgilangan.

XALQARO STANDARTLAR

XMTning Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi 183-sonli Konventsiyasining 3-moddasiga asosan, ish beruvchilar va xodimlar vakillarining tashkilotlari bilan maslahatlashgan holda, har bir aʼzo davlat, vakolatli organlar tomonidan ona yoki bola sogʻligʻiga zararli deb topilgan, yoki mavjud baholashlarga koʻra ona yoki uning bolasi sogʻligʻi uchun jiddiy xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan ishlar bilan homilador ayollar yoki emizikli onalar shugʻullanmasligini taʼminlash uchun tegishli choralar koʻradi.

MISOL

Homilador ayol yuk koʻtarish mehnat vazifalariga kiradigan ishda ishlaydi. Tibbiy koʻrikdan oʻtganida unga 1 kgdan ortiq yuk koʻtarish mumkin emasligi sababli uni boshqa ishga oʻtishi tavsiya etildi. Ushbu xodim ish beruvchiga murojaat qildi. Ish beruvchi quyidagi harakatlarni amalga oshirishi shart:

xodimning yozma arizasini qabul qilish va belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazish;

xodimni oʻtkazish mumkin boʻlgan boshqa ishni aniqlash;

xodimga uning yangi lavozimidagi mehnat vazifalari, uning yangi mehnat faoliyati bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ichki hujjatlarni tanishtirish;

xodimni vaqtincha boshqa ishga oʻtkazish toʻgʻrisida buyruq (farmoyish) chiqarish va buyruqni (farmoyish) ish beruvchida belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazish hamda xodimni imzo qoʻydirib buyruq (farmoyish) bilan tanishtirish.

HUJJATLARDAN NAMUNALAR

B U Y R U Q

2025 y. «__»_________ — ____-son — _______________sh.

Boshqa ishga oʻtkazish toʻgʻrisida

1. (F.I.Sh.) – yuk tashuvchi lavozimidan, 2025 yil __ _____dan uning roziligi bilan homiladorligi tugaguniga qadar, avvalgi ishidagi oʻrtacha oylik ish haqi saqlanib qolgan holda ishchi lavozimiga oʻtkazilsin.

2. Bosh buxgalter (F.I.Sh.) ga: tegishli toʻlovlarni amalga oshirsin.

Asos: F.I.Sh.ning arizasi, 2025 yil __ _____dagi ___-sonli tibbiy xulosa, MKning 142 va 394-moddalari

Tashkilot rahbari — __________ (imzo) ________ (F.I.Sh.)

Buyruq bilan tanishdim _______ (xodim imzosi) ______ (F.I.Sh.)

Homilador ayol tibbiy xulosaga muvofiq boshqa yengilroq yoki ishlab chiqarishning noqulay omillaridan xoli boʻlgan ishga oʻtkazilgan davrida unga yengil ishdagi ish haqi emas avvalgi ishidagi oʻrtacha oylik ish haqi toʻlanadi.

Bundan tashqari, xodimning ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish normalari kamaytirilgan taqdirda ham uning oʻrtacha oylik ish haqi saqlanib qolaveradi.

Oʻrtacha ish haqi MKning 257-moddasida belgilangan qoidalar asosida hisoblanadi. Agar tibbiy xulosaga muvofiq, homilador ayol xodimning ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish normalari emas, ish vaqti kamaytirilishi kerakligi belgilangan boʻlsa, unda ushbu xodimga nisbatan vaqtincha toʻliqsiz ish vaqti belgilanadi (MKning 186 va 398-moddalari sharhiga qarang).

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga asosan, ish beruvchida mazkur homilador ayolga mos ish boʻlmasa, unga yengilroq ish yoki noqulay ishlab chiqarish omillari taʼsiridan xoli boʻlgan ish berish masalasi hal etilguniga qadar unga oʻrtacha ish haqi toʻlanadi.

Bu davrda xodim ishdan ozod etiladi. Mazkur ishdan ozod etish MKning 153-moddasiga asosan xodimni oʻrtacha oylik ish haqini saqlagan holda ishdan chetlashtirish shaklida rasmiylashtirish tavsiya etiladi.