1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismiga koʻra, ayrim toifadagi xodimlar jumlasiga kiruvchi homilador ayollar, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolasi bor ota-onadan biri yoki oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolasi bor ota-onadan biri yoki ularning oʻrnini bosuvi shaxslar boshqa xodimlardan farqli ravishda tungi ishlarga, ish vaqtidan tashqari ishlarga, dam olish kunlaridagi va ishlanmaydigan bayram kunlaridagi ishlarga oʻzining roziligisiz jalb etilmaydi.

Bundan tashqari, yuqorida qayd etilgan toifadagi xodimlarni ish beruvchi istagan vaqtida uning roziligisiz xizmat safariga yubora olmaydi.

Tungi ishlar deganda soat 22:00 dan 6:00 gacha boʻlgan vaqtda bajariladigan ishlar tushuniladi.

Homilador ayollar, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biri (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxs) mehnat shartnomasi tuzilayotgan vaqtda tungi ishga qabul qilingan yoki uning ish smenasi aynan tungi ish bilan bogʻliq boʻlsa, bunda ushbu toifa xodimlar bunday mehnat vazifasini bajarishni rad eta olmaydi.

Sharhlanayotgan normadagi kafolat ushbu toifadagi xodimlarni oʻz mehnat vazifalaridan tashqari, qoʻshimcha ravishda tungi ishlarga jalb etishdagi holatlarni nazarda tutadi.

MKning 189-moddasiga asosan, har qanday xodimni ishdan tashqari ishga jalb etishda, umumiy qoidalarga asosan uning roziligini olishi kerak.

Biroq mazkur moddada, ish beruvchi xodimning roziligini olmasdan turib, uni ishdan tashqari ishga jalb etishi mumkin boʻlgan holatlar ham belgilangan (MKning 189-moddasi sharhiga qarang). Aynan shunday holatlar boʻlgan taqdirda ham ish beruvchi homilador ayollarni, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biri (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxs)ni ish vaqtidan tashqari ishga ularning roziligisiz jalb etishga haqli boʻlmaydi.

Dam olish kunlarida va ishlanmaydigan bayram kunlarida ishlash taqiqlanadi.

Umuman tashkilotning yoki uning alohida tarkibiy boʻlinmalarining, yakka tartibdagi tadbirkorning keyinchalik normal ishlashi oldindan kutilmagan qaysi ishlarning shoshilinch bajarilishiga bogʻliq boʻlsa, oʻsha ishlarni bajarish zarur boʻlgan taqdirda xodimlarni dam olish kunlari va ishlanmaydigan bayram kunlari ishga jalb etish ularning yozma roziligi bilan amalga oshiriladi.

Mehnat qonunchiligida xodimlarni dam olish kunlari va ishlanmaydigan bayram kunlari ularning roziligisiz ishga jalb etishning alohida hollari oʻrnatilgan (MKning 210-moddasi sharhiga qarang). Shunga qaramasdan, homilador ayollarni, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biri (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxs)ni faqat ularning roziligi bilan bunday ishlarga jalb etish mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 02.08.2022 yildagi “Oʻzbekiston Respublikasi hududida xizmat safarlari toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” 424-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomga asosan, xizmat safari deganda tashkilot rahbarining buyrugʻiga (qarori, farmoyishiga) asosan xodimning oʻzining doimiy ish joyidan boshqa joyga xizmat topshirigʻini bajarish uchun maʼlum bir muddatga yuborilishi tushuniladi.

Xizmat safariga borish xodimning mehnat majburiyatlariga kiradi va xodim agar imtiyozli huquqqa ega boʻlmasa xizmat safariga borishdan bosh torta olmaydi. Aks holda, ushbu bosh tortish holati mehnat majburiyatlarini buzish hisoblanib, xodimga intizomiy jazo qoʻllashga sabab boʻladi. shunday ekan, homilador ayollar, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biri (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxs) faqat oʻzining roziligi bilan xizmat safariga yuborilishi mumkin. Bunda ish beruvchi mazkur toifa shaxslarning roziligini ularning arizasi orqali rasmiylashtirishi talab etiladi.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida kafolatli huquq oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biriga berilishi haqida soʻz boradi. Bunda mazkur huquq avvalambor onaga tegishli boʻlishini unutmaslik lozim. Ushbu huquqdan bolaning otasi foydalanishi uchun bolaning onasi foydalanmayotgan boʻlishi lozim (MKning 410-moddasi sharhiga qarang).

MISOL

Maktabda oʻqituvchi boʻlib ishlaydigan oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning onasi ish joyidan turmush oʻrtogʻining ish joyiga maʼlumotnoma taqdim etmoqda. Ushbu maʼlumotnomada mazkur xodim MKning 396-moddasidagi kafolatlardan foydalanmaganligi va kelgusida ham foydalanmasligi nazarda tutilgan. Shunday hollarda bolaning otasi ushbu maʼlumotnomani ish beruvchiga taqdim etgan hollarda mazkur kafolatlardan foydalanadi.

Taʼkidlash joiz, ish beruvchi homilador ayolga, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biri (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxs)ga tungi ishlardan, ish vaqtidan tashqari ishlardan, dam olish kunlaridagi va ishlanmaydigan bayram kunlaridagi ishlardan yoki xizmat safariga borishdan voz kechish haqidagi huquqlarini maʼlum qilishi kerak.

Bunda oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) otasi ushbu huquqdan foydalanishi mumkinligini eʼtiborga olib, ish beruvchidan mazkur huquq unga taqdim etilishini talab qilsa, ish beruvchi tomonidan turmush oʻrtogʻining ish joyidan maʼlumotnoma olib kelishi haqida unga tushuntirilishi kerak.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoida ushbu moddaning birinchi qismida belgilangan huquqni qisman cheklaydi.

Xususan, homilador ayol yoki uch yoshga toʻlmagan bolasi bor ayol tungi ishlarga jalb etilishga rozi boʻlgan taqdirda ham, ish beruvchi ularni bunday ishlarga homilador ayolning hamda bolaning hayotiga va sogʻligʻiga xavf tugʻdirmasligini tasdiqlovchi tibbiy xulosa mavjud boʻlgan taqdirdagina jalb etishi mumkin.

Ushbu normada mazkur toifa ayollarning roziligi mavjudligini oʻzi ularni tungi ishlarga jalb qilish uchun yetarli asos hisoblanmaydi.

Xodim rozi boʻlsa-yu, tibbiy xulosada bunga qarshi koʻrsatmalar boʻlsa, ish beruvchi ushbu toifadagi xodimni tungi ishlarga jalb etmasligi kerak.