1. Sharhlanayotgan moddada uch yoshga toʻlmagan bolasi bor ayollarni ishdan boʻshatishdagi kafolatlar nazarda tutilgan. Moddaning birinchi qismida, uch yoshgacha bolasi bor ayol bilan ish beruvchining tashabbusiga koʻra mehnat shartnomasini bekor qilish mumkin emasligi belgilangan. Bunda ish beruvchi faqat ayrim asoslar bilangina oʻz tashabbusi bilan ayolni ishdan boʻshatishi mumkin emasligiga eʼtibor qaratish lozim.

Xususan, MKning 161-moddasi 2-qismi ish beruvchi tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilishning 6 ta asosini nazarda tutadi. Ish beruvchi uch yoshga toʻlmagan bolasi bor ayolni tashkilot tugatilganda (161-moddaning 2-qismi 1-bandi) yoki xodimning aybli xatti-harakatlari natijasida (161-moddaning 2-qismi 4 yoki 5-bandi) ishdan boʻshatishi mumkin.

Mazkur kafolat nafaqat yosh bolasi bor ayollarga, balki uch yoshgacha boʻlgan bolani yolgʻiz tarbiyalayotgan ota (vasiy)ga ham tegishlidir. Bunda ota ish beruvchiga yolgʻiz ota ekanligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etib qoʻyishi maqsadga muvofiq.

Shunday qilib, ish beruvchi uch yoshgacha boʻlgan ayol xodimining ish oʻrni (lavozimi)ni qisqartira olmaydi. Hatto xodim bolani parvarishlash taʼtilida boʻlsa ham uning ish oʻrni saqlanishi lozim (MKning 405-moddasi sharhiga qarang). Bundan tashqari, normativ-huquqiy hujjatlar asosida davlat organlarining xodimlari soni (shtatlari) qisqartirilgan taqdirda ham ish beruvchi ushbu xodimni roziligi bilan uni boshqa ish bilan taʼminlashi kerak. Agar xodim rozi boʻlmasa, unda ushbu xodimning lavozim shtatini qisqartirish gʻayriqonuniy xatti-harakat sifatida baholanadi.

Agar uch yoshgacha boʻlgan bolasi bor ayolning lavozimi yangi shtatlar jadvaliga muvofiq qisqartirilishi natijasida ushbu xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinishi oqibatida xodim sudga murojaat qilgan taqdirda, ish beruvchi MKning 163 va 409-moddasi qoidalariga rioya etmaganligi uchun xodim ishga tiklanadi.

Sababi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 20.11.2023 yildagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 26-son qarorining 67-bandiga koʻra, uch yoshgacha boʻlgan bolasi bor ayol yoki uch yoshgacha boʻlgan bolasini yolgʻiz tarbiyalayotgan ota (vasiy) bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilish – mehnat shartnomasini qonunni ochiq-oydin buzgan holda bekor qilish deb hisoblanadi.

Shuning uchun, sudlar ushbu nizolarni koʻrishda xodim manfaatlarini ustun qoʻyadi va xodimni ishga tiklashga majbur boʻladi. Bunday hollarda ish beruvchi xodimga oʻzining ilgarigi lavozimini yoki unga teng keladigan lavozimni berishi kerak. Tashkilotda bunday lavozim boʻlmagan taqdirda ish beruvchi mazkur xodim uchun yangi shtat ochishi kerak boʻladi.

Mehnat qonunchiligi boʻyicha muddati tugaganligi sababli mehnat shartnomasi bekor qilingan hollarda ish beruvchi uch yoshga toʻlmagan bolasi bor ayollarni ishga joylashtirish majburiyatini zimmasiga olmaydi. Yaʼni muddati tugaganligi sababli mehnat shartnomasi uch yoshga toʻlmagan bolasi bor ayollar bilan MKning 158-moddasining tartib-qoidalariga rioya qilingan holda bekor qilish mumkin.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga koʻra, uch yoshgacha bolasi bor ayol yoxud uch yoshgacha boʻlgan bolani yolgʻiz tarbiyalayotgan ota (vasiy) bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga koʻra MKning 161-moddasi ikkinchi qismining 1, 4 va 5-bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha bekor qilinganida ularning bola parvarishlash nafaqasini olish huquqi saqlanib qoladi. Boshqa asoslar bilan mehnat shartnomasi bekor qilinganda esa, xodimda bunday kafolat boʻlmaydi.

MISOL

Xodim A.ning uch yoshga toʻlmagan farzandi bor. Ushbu xodim bola parvarishlash taʼtiliga chiqmagan, balki yosh bolasi boʻlishiga qaramasdan mehnat faoliyatini davom ettirmoqda. U oxirgi uch oy ichida ishga vaqtida kelmaganligi uchun ikki marta hayfsan intizomiy jazosini oldi. Shu bilan birga, oxir-oqibat ishga surunkali ravishda uch kundan ortiq uzrli sababsiz kelmaganligi uchun u bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilindi. Bunda ushbu xodim A.ning ish beruvchi bilan yakka mehnat munosabatlari tugadi, biroq uning ish beruvchidan bolani parvarishlash nafaqasini talab qilish huquqi saqlanib qoldi. Taʼkidlash kerak, ushbu kafolat faqat byudjetdan moliyalashtirilmaydigan (xususiy) tashkilotlarda ishlagan ayollarga (yolgʻiz ota yoki vasiy)ga taalluqli. Davlat tashkilotlari xodimlarida mazkur kafolat mavjud emas (MKning 405-moddasi sharhiga qarang).

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga asosan, bolasi uch yoshga toʻlguniga qadar bola parvarishlash taʼtilida boʻlgan xodim bilan mehnat shartnomasini xodimning malakasi yetarli emasligi oqibatida egallab turgan lavozimiga yoki bajarayotgan ishiga loyiq emasligi munosabati bilan ish beruvchining tashabbusiga koʻra MKning 161-moddasi ikkinchi qismining 3-bandiga muvofiq bekor qilishga xodim taʼtildan chiqqan kundan eʼtiboran bir yil ichida yoʻl qoʻyilmaydi. Bunda xodimning malakasi yetarli emasligi asosan tashkilotda oʻtkaziladigan attestatsiya natijalari bilan aniqlanadi (ichki hujjatlarga asosan boshqa usullar bilan ham aniqlash mumkin).

Taʼkidlash kerak, mamlakatimizda xodimlarni attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida yagona normativ-huquqiy hujjat mavjud emas. Attestatsiya bilan bogʻliq munosabatlar normativ-huquqiy hujjatlar (odatda Vazirlar Mahkamasining qarorlari) bilan tasdiqlanadigan nizomlar asosida tartibga solinadi. Turli sohalar uchun attestatsiya oʻtkazish tartibi turlicha boʻladi. Masalan, Vazirlar Mahkamasining 2021 yil

17 sentyabrdagi 572-son qaroriga 1-ilova bilan “Maktabgacha, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional va maktabdan tashqari taʼlim tashkilotlari pedagog kadrlarini attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida” Nizom qabul qilingan.

Yuqorida aytib oʻtilgan nizomning 6-bandiga asosan, pedagogik faoliyat bilan shugʻullanayotgan uch yoshgacha bolalari bor ayollar navbatdagi majburiy attestatsiyaga jalb etilmaydi.

Sharhlanayotgan ushbu norma xodimning uch yoshgacha bolasi bor ekanligiga urgʻu qaratmaydi. Xodim bolani parvarishlash taʼtilidan qaytgach, bir yil ichida, uni malakasi yetarli emasligi tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan taqdirda ham, u bilan tuzilgan mehnat shartnomasini xodimning malakasi yetarli emasligi asosi bilan bekor qilib boʻlmaydi.

MISOL

Xodim U. bolasi ikki yoshga toʻlguniga qadar bolani parvarishlash taʼtilida oʻtirdi. Ishga chiqqach, u oʻz ishini lozim darajada bajara olmadi. Bunday holda ish beruvchi uni bolasi ikki yoshga toʻlguniga qadar malakasi yetarli emas deb ishdan boʻshata olmaydi. Yaʼni, 409-moddaning 1-qismidagi kafolat mavjud ekanligi, bunga toʻsqinlik qiladi.

Xodim K. esa, bolasi uch yoshga toʻlguniga qadar bolani parvarishlash taʼtilida oʻtirdi. Ishga chiqqach esa, u ham oʻz ishini lozim darajada bajara olmadi. Bunday holda ish beruvchi uni bir yil davomida malakasi yetarli emaslik fakti bilan ishdan boʻshata olmaydi. Yaʼni, 409-moddaning 1-qismidagi kafolat bunda xodimda mavjud boʻlmasa ham, moddaning uchinchi qismi qoidalari bunga toʻsqinlik qiladi.

Taʼkidlash kerak, xodim S. uch yoshgacha bolani parvarishlash taʼtilidan toʻliq foydalanmagan. Yaʼni, bolasi 2 yosh-u 7 oylik boʻlganidan keyin ishga qaytdi. Bunda ushbu xodimni bir yil davomida MKning 161-moddasi 2-qismi 3-bandi bilan ishdan boʻshatish mumkin emasligi eʼtiborga olinsa, uni bolasi 3 yosh-u 7 oylik boʻlguniga qadar kafolati mavjud boʻladi.