1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi kasanachilikni amalga oshirish uchun belgilangan ruxsat beruvchi shartlarni bayon etadi. Bu mehnat shaklining huquqiy maqomini belgilashda ish sharoiti, binoga egalik, malaka va tayyorgarlik kabi omillar hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini koʻrsatadi.

Sharhlanayotgan normaga koʻra, ish beruvchi shaxsni kasanachi sifatida ishga qabul qilishi uchun kuyidagilar boʻlishi zarur:

1) kasanachi zarur binolarga ega boʻlishi:

kasanachi ishni bajarishi mumkin boʻlgan shart-sharoit yaratilgan binoga (odatda turar joy) ega boʻlishi kerak;

bu binoda ishni xavfsiz va samarali bajarish imkoni boʻlishi zarur;

b) kasanachilik faoliyatini amalga oshirish uchun kerakli malaka, tajriba yoki texnik koʻnikmalarga ega boʻlishi kerak;

v) ishni bajarishga oʻqitilgan boʻlishi;

agarda kasanachida bevosita tajriba boʻlmasa, u holda u maxsus kasbiy tayyorgarlikdan oʻtkazilgan boʻlishi lozim.

bu tayyorgarlik ish beruvchi yoki litsenziyalangan oʻquv markazi tomonidan amalga oshirilishi mumkin.

Shu tariqa, ish beruvchi kasanachilikni yoʻlga qoʻyishda bevosita mehnat shartnomasi asosida, xodimning infratuzilmaga, malakaga yoki tayyorgarlikka egaligini baholashi kerak boʻladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga muvofiq, kasanachilikni amalga oshirish uchun kasanachi turar joyini alohida ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish obʼyekti sifatida yuridik maqomini oʻzgartirishi talab qilinmasligini belgilaydi.

Yaʼni, agar shaxs oʻzining yashash joyida (uyida) kasanachilik shugʻullansa u joyni “ishlab chiqarish binosi”, “ish joyi” yoki “xizmat koʻrsatish obʼyekti” deb qayta roʻyxatdan oʻtkazishi yaʼni, yashash uchun moʻljallanmagan joylar toifasiga oʻzgartirishi shart emas.

Mehnat huquqi uy-joy huquqidan farqli ravishda, joyning maqomini emas, balki mehnat faoliyatining shart-sharoitlari va xavfsizligini eʼtiborga oladi.

Kasanachilikni uyida amalga oshirish qonunan ruxsat etilgan boʻlsa, unda:

turar joyning huquqiy maqomi oʻzgarishi shart emas;

mehnat sharoiti xavfsiz va qonuniy boʻlishi kerak.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga koʻra, kasanachilik faqatgina yakka mehnat faoliyati emas, balki tashkilotlar, buyurtmachilar va uyda ishlovchi xodimlar (kasanachilar) oʻrtasidagi kooperativ mehnat munosabatlarining shakli sifatida tushuniladi.

Bu shakl texnik va tashkiliy jihatdan uy sharoitida mehnatni tashkil etish mumkin boʻlgan sanoat va xizmat sohalarida, mehnatni iqtisodiy va huquqiy jihatdan samarali tashkil etishga xizmat qiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 11 yanvardagi 4-son qarori bilan tasdiqlangan “Kasanachilik toʻgʻrisida”gi nizomning 3-bandiga koʻra, ish beruvchi — kasanachi bilan tuzilgan mehnat shartnomasiga muvofiq kasanachi uchun ishlab chiqarish binosini belgilaydigan, uni asbob-uskunalar, jihozlar, materiallar, butlovchi buyumlar, xomashyo va boshqa ishlab chiqarish vositalari bilan taʼminlaydigan, bajarilgan ishni qabul qilib oladigan va unga haq toʻlaydigan yuridik shaxs. Ish beruvchi kasanachini kasanachilik faoliyati bilan shugʻullanish uchun zarur boʻlgan asbob-uskunalar bilan taʼminlaydi.

MISOL

“Textile Plus” masʼuliyati cheklangan jamiyati oʻz ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, shuningdek mahalladagi ayollarni ish bilan taʼminlash maqsadida kasanachilik tizimi asosida kooperatsiya shaklida mehnat faoliyatini tashkil etdi. Ushbu tashabbusga koʻra, korxona ayollar ichidan oʻz yashash joylarida mehnat qilishga qiziqishi bor boʻlgan, tegishli amaliyotga ega yoki maxsus tayyorgarlikdan oʻtganlarni tanlab oldi va ular bilan mehnat shartnomalarini tuzdi.

Mazkur shartnomalar asosida kasanachi ayollar oʻz uylarida (turar joyida) bolalar kiyimlari, pijamalar va ayollar kiyimlarini tikish bilan shugʻullanishdi. Ish beruvchi tomonidan har bir kasanachiga mato, ip, tegishli aksessuarlar, oʻlchamlar, texnik koʻrsatmalar va hatto tikuv mashinasi vaqtinchalik foydalanish uchun taqdim etildi. Ish bajarish tartibi, topshiriq muddatlari va ish hajmi har bir shartnomada alohida koʻrsatildi.

Bajarilgan mahsulotlar belgilangan muddatda korxonaga yetkazilib, sifat nazoratidan oʻtkazildi va tasdiqlangan mahsulotlar uchun ish hajmiga mutanosib ravishda mehnatga haq toʻlandi. Har bir kasanachi uyida ishlagan boʻlsa-da, ular korxona tizimida hisobga olingan, ularning mehnati rasmiylashtirilgan va ijtimoiy kafolatlar bilan taʼminlangan.

Bu holatda kooperatsiya — yaʼni kasanachilar va ish beruvchi oʻrtasidagi tashkiliy hamkorlik asosida kasanachilik faoliyati tashkil etildi. Bunda ishchi yakka mustaqil tadbirkor sifatida emas, mehnat munosabatidagi taraf sifatida ishtirok etdi. Ushbu shakl toʻqimachilik mahsulotlarining ayrim bosqichlarini uy sharoitida bajarishga texnologiyaviy jihatdan imkon boʻlgan sohada kasanachilikni samarali amalga oshirish imkonini yaratdi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismiga koʻra, kasanachilik shaklida mehnat faoliyatini amalga oshirishda quyidagi shartlar talab etiladigan ishlarga yoʻl qoʻyilmaydi:

faoliyat turi litsenziya yoki ruxsatnoma talab qilsa;

kuchli yoki xavfli asbob-uskunalar, kimyoviy moddalar talab etilsa;

maxsus texnika xavfsizligi choralarini amalga oshirish imkonsiz boʻlsa.

Sharhlanayotgan norma kasanachilik uchun xavfsiz va yuridik jihatdan muvofiq shartlar kerak ekanligini nazarda tutadi. Ushbu norma kasanachilik faoliyatini cheklashga qaratilgan boʻlib, uy sharoitidagi mehnat turlarini xavfsiz va qonuniy amalga oshirilishini taʼminlaydi.

Kasanachilik — mehnat shakli sifatida uyda, ish beruvchi joyidan tashqarida amalga oshiriladigan faoliyat boʻlgani uchun, maxsus nazorat, litsenziyalash yoki texnik xavfsizlik talab etiluvchi faoliyatlarga nisbatan cheklovlar qoʻyiladi.

Oʻzbekiston Respublikasining 14.07.2021 yildagi “Litsenziyalash, ruxsat berish va xabardor qilish tartib-taomillari toʻgʻrisida” gi Qonunga koʻra, spirtli, alkogol mahsulotlari ishlab chiqarish uchun litsenziya olish talab etiladi. Kasanachi xuddi shunday faoliyat turi bilan litsenziya olmagan tashkilotda ishlashi taqiqlanadi.

Kuchli, murakkab yoki xavfli asbob-uskunalar talab etiladigan ishlar bilan shugʻullanish taqiqlanada. Bunda uy sharoitida foydalanish uchun moʻljallanmagan energiya sigʻimi katta (masalan, baland kuchlanishli presslar), murakkab konstruktsiyali, zararli kimyoviy moddalar, portlovchi yoki gaz komponentlar bilan ishlash talab qilinadigan ishlar kasanachilikda amalga oshirilishi mumkin emas.

Buning sababi:

ularni himoya vositalarisiz ishlatish xavfli;

davlat texnika nazorati talab etiladi;

uy sharoitida esa sanitariya va ekologik normalarga rioya qilib boʻlmaydi.

Bundan tashqari, agar ishni bajarish jarayonida maxsus ventilyatsiya, yongʻin xavfsizligi tizimi, kimyoviy chiqindilarni utilizatsiya qilish talab etilsa, uy sharoitida bu meʼyoriy talablar bajarilishi mumkin emas. Bu faqat ishlab chiqarish obʼyektlarida tashkil etiladigan maxsus sanoat muhitidagina amalga oshirilishi mumkin.

Mazkur sharhlanayotgan norma kasanachilik faoliyatini tashkil etishda qonunchilik talablariga va xavfsiz mehnat shartlariga rioya etilishini kafolatlash maqsadida cheklovlar oʻrnatadi. Uy sharoitida amalga oshirilishi texnik va huquqiy jihatdan qiyin boʻlgan ishlar — kasanachilik obʼyektida emas, balki maxsus sanoat obʼyektlarida amalga oshirilishi kerak. Bu — mehnat qilish erkinligini cheklash emas, balki xodimning va jamoatning xavfsizligi, sanitariya, ekologik barqarorlik va mehnat muhofazasi kafolatlarini taʼminlashdir.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida kasanachilik sharoitlarida foydalanish mumkin boʻlmagan asbob-uskunalar, xom ashyo, materiallar va mahsulotlar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanishi nazarda tutilgan. Mazkur roʻyxat Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 01.07.2008 yildagi “Kasanachilikni tashkil etishni takomillashtirish hamda mahalliy davlat hokimiyati va xoʻjalik boshqaruvi organlari rahbarlarining uni rivojlantirish parametrlari bajarilishi yuzasidan javobgarligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 146-son qarori bilan tasdiqlangan “Korxonalarning buyurtmalari boʻyicha mahsulotlar ishlab chiqarish va xizmatlar koʻrsatish uchun kasanachilarga asbob-uskunalar va anjomlar berish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomga ilova sifatida tasdiqlangan.

Roʻyxatda quyidagi asbob-uskunalar va anjomlar mavjud:

1) Quyidagilar:

GOST 12.01.007-76 boʻyicha xavflilikning I—III klasslariga mansub boʻlgan zararli kimyoviy moddalar ajralib chiqishining;

ionlashtiruvchi nurlanishlarning;

radioaktiv nurlanishning;

lazerli nurlanishning (optik va kvantli generatorlar), sanitariya normalaridan ortiq diapazonli elektromagnit energiyalarning;

sanitariya normalaridan ortiq tebranish va shovqinning;

atrof muhitning sanitariya normalaridan ortiq yuqori yoki past haroratining;

sanitariya normalaridan ortiq ultrabinafsha nurlanishning;

ultratovushning manbai hisoblanadigan asbob-uskunalar va anjomlar.

2) Portlash xavfiga ega boʻlgan asbob-uskunalar va anjomlar:

Tselsiy boʻyicha 115 darajadan yuqori haroratda bosim taʼsirida yoki 0,07 MP bosimda qaynash haroratidan ortiq haroratli suyuqlik idishlari;

0,07 MPdan ortiq bosim taʼsirida siqilgan, suyultirilgan yoki eritilgan gazlarni tashish va saqlash uchun moʻljallangan ballonlar;

bugʻlarining bosimi Tselsiy boʻyicha 50 daraja haroratda 0,07 MP bosimdan oshadigan suyultirilgan gazlarni tashish uchun tsisternalar, bochkalar;

ulardagi 0,07 MPdan yuqori bosim ularning tarqalishi uchun vaqti-vaqti bilan sharoit yaratadigan siqilgan, suyultirilgan gazlarni, suyuqliklarni va sochiluvchan jismlarni tashish va saqlash uchun tsisternalar, idishlar va boshqa sigʻimlar;

0,07 MPdan yuqori ishchi bosimga ega boʻlgan bugʻqozonlar, avtonom bugʻli isitgichlar va ekonomayzerlar, Tselsiy boʻyicha 115 darajadan ortiq suv haroratiga ega boʻlgan suv isitish qozonlari va avtonom ekonomayzerlar;

3) Sanoat koʻlamida don yanchish va omixta ozuqalar tayyorlash boʻyicha asbob-uskunalar va anjomlar;

4) Energiyani koʻp talab qiladigan asbob-uskunalar:

380 voltdan ortiq ishchi kuchlanishga ega boʻlgan asbob-uskunalar (220 voltdan ortiq kuchlanishda ishlaydigan asbob-uskunalar elektr xavfsizligi qoidalari talablariga rioya qilgan holda oʻrnatilishi kerak);

har soatda 1 kub metrdan ortiq suv isteʼmol qiladigan asbob-uskunalar;

5) Quyidagilar:

GOST 12.01.007-76 boʻyicha xavflilikning I—III klasslariga mansub boʻlgan kimyoviy moddalarning toksik xossalariga ega boʻlgan;

tabiiy radionuklidlar kontsentratsiyasining cheklangan yoʻl qoʻyiladigan normalaridan ortiqcha boʻlgan;

“Oson alangalanadigan suyuq moddalar” toifasiga mansub boʻlgan xom ashyo, materiallar va mahsulotlar;

suyuq xlor, ammiak, selitra, karbomid, ammofos, metonal, sinil kislotasi, tsianidlar, nitroakril kislotasi.

6) Barcha tur va nomlardagi pestitsidlar, gerbitsidlar va prekursorlar;

7) Charm va moʻyna xom ashyosi (toʻliq ishlov berilgan va tikishga tayyor boʻlganlardan tashqari);

8) Asbest va tarkibida asbest boʻlgan materiallar.

9) Ularni ishlab chiqish, ishlab chiqarish, tashish, saqlash va realizatsiya qilish boʻyicha faoliyat belgilangan tartibda litsenziyalanadigan boshqa moddalar, materiallar, xom ashyo va ulardan tayyorlangan buyumlar.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi bandiga asosan, kasanachi oʻz faoliyatini amalga oshirish jarayonida mehnat xavfsizligi va gigiyenasiga oid belgilangan barcha talab va koʻrsatmalarga qatʼiy rioya etishi shart. Ular oʻz ixtiyori bilan yongʻin xavfsizligi, sanitariya meʼyorlari, gigiyena standartlari, mehnat muhofazasi qoidalari hamda kasanachilik faoliyati uy-joy-maishiy sharoitlarida amalga oshirilayotganini hisobga olgan holda belgilanadigan maxsus talablarni buzish huquqiga ega emaslar.

Shuningdek, faqatgina muayyan davlat organlari — jumladan, yongʻin va sanitariya nazorati organlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi Davlat mehnat inspektsiyasi tomonidan ruxsat berilgan taqdirdagina, kasanachilar ayrim turdagi ishlar yoki xizmatlarni amalga oshirishlari mumkin boʻladi.

7. Sharhlanayotgan moddaning yettinchi qismidagi norma kasanachilik faoliyatida har bir shaxs uchun ish turlarini tanlashda individual yondashuv zarurligini belgilaydi. Yaʼni, ish beruvchi kasanachiga qanday ishni topshirishi mumkinligini:

uning amaliy tayyorgarligi;

sogʻligi holati;

nogironligi mavjudligi;

foydalaniladigan asbob-uskuna va materiallarning xususiyati kabi individual va texnik omillarga qarab belgilashi shart.

Bu yondashuv mehnat huquqidagi insonparvarlik, xavfsizlik va mehnat muhitini muvofiqlashtirish tamoyillariga mos keladi.

Kasanachi zimmasiga yuklatiladigan mehnat faoliyati (ish yoki xizmat) uning:

tegishli sohadagi koʻnikmalariga;

oldingi ish tajribasiga;

tayyorgarlik darajasiga mos boʻlishi shart.

Ish beruvchi faqat ishni sifatli va xavfsiz bajara oladigan shaxsga belgilangan ishni topshirishi mumkin.

Kasanachilikning ayrim ish turlari shaxsning:

jismoniy chidamliligi;

ruhiy holati;

koʻrish, eshitish yoki harakat funktsiyalari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Agar ish ogʻir, xavfli, toʻsatdan salomatlikka taʼsir qiluvchi boʻlsa, u holda ish beruvchi xodimning sogʻligi holatini inobatga olishi shart.

Agar kasanachi nogironligi boʻlgan shaxs boʻlsa, u holda unga ish berilishida tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi (TIYEK) tomonidan berilgan mutaxassis tavsiyalari (mehnat qobiliyati, ish sharoiti, cheklovlar va h.k.) eʼtiborga olinishi zarur. Bu nafaqat ish beruvchining majburiyati, balki shaxsning mehnat huquqini amalga oshirish kafolati hamdir.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 23 fevraldagi “Kasanachilikni yanada rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ – 70-son qarori 1-ilovasida kasanachi sifatida oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar shugʻullanishi mumkin boʻlgan faoliyat turlari mustahkamlangan.