1. Vaxta usulidagi ish deganda xodimlarning doimiy yashash joyiga kunlik qaytishini taʼminlash imkoni boʻlmagan taqdirda va (yoki) ish joyi ish beruvchining joylashgan joyidan sezilarli darajada uzoq masofada joylashganda, ishlab chiqarish obʼyektlarini, ijtimoiy va boshqa obʼyektlarni qurish, taʼmirlash yoki rekonstruktsiya qilish muddatlarini qisqartirish, aholi yashamaydigan, olis hududlarda yoxud alohida tabiiy sharoitlarga ega boʻlgan hududlarda ishlab chiqarish obʼyektlaridan foydalanishni taʼminlash maqsadida, shuningdek boshqa ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish uchun bajariladigan ishlar tushuniladi.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida vaxta usulida ishlash tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, shu bilan birga ushbu usulni asosiy sharti ham koʻrsatilgan. Yaʼni, vaxta usulida ishlash deb baholanishi uchun ishlash xodimlarning doimiy yashash joyiga kunlik qaytishini taʼminlash imkoni boʻlmasligi hamda ularning doimiy yashash joyidan tashqarida mehnat jarayonini amalga oshirishi kerakligi belgilangan.

Ish joyi (obʼyekt) aholi punktlaridan yoki xodimlarning uylaridan juda uzoqda joylashgan boʻlsa (masalan, choʻllardagi neft-gaz konlari, togʻli hududdagi qurilishlar, uzoqdagi obʼyektlarni taʼmirlash) hamda obʼyektga borib-kelish uchun ketadigan vaqt koʻp boʻlib, uni har kuni amalga oshirish iqtisodiy jihatdan yoki texnik jihatdan noqulay boʻlsa ushbu usuldan foydalanish mumkin.

2. Vaxta usuli — bu shunchaki mehnatni tashkil qilish shakli emas, balki alohida, nostandart sharoitlarda ishlab chiqarish vazifalarini bajarish uchun moʻljallangan aniq vositadir.

Agar ishchi har kuni uyiga qaytish uchun 4-5 soat sarflashi kerak boʻlsa, bu samarasiz va xodimlarning koʻp vaqti yoʻlda boʻladi, dam olish uchun ham kam vaqt qoladi. Vaxta usuli bu muammoni hal qilib, xodimlarni maʼlum muddatga obʼyekt yaqinida jamlash imkonini beradi.

Vaxta usulining muhim iqtisodiy maqsadi — qurilish, taʼmirlash yoki rekonstruktsiya qilish muddatlarini qisqartirishdir.

Uzluksiz, jadallashtirilgan ish rejimi (masalan, 12 soatlik smenalar) hisobiga obʼyekt tezroq ishga tushiriladi. Xodimlar obʼyektda doimiy boʻlgani uchun ish jarayoni har kuni safar qilishga ketadigan vaqtga bogʻliq boʻlmaydi. Bu, ayniqsa, yirik ishlab chiqarish, ijtimoiy va boshqa obʼyektlarni qurishda juda muhim.

Vaxta usulining eng asosiy vazifalaridan biri — aholi yashamaydigan, olis hududlarda yoxud alohida tabiiy sharoitlarga ega boʻlgan hududlarda ishlab chiqarish faoliyatini tashkil etishdir.

Vaxta usulidan asosan Neft-gaz sanoatidagi choʻllar, dengiz platformalari yoki tundradagi konlardan foydalanishda. Konchilik sanoatida togʻli va choʻl hududlardagi foydali qazilmalar konlarini oʻzlashtirishda. Infratuzilmada uzoq hududlardan oʻtuvchi yirik yoʻllar, quvurlar yoki elektr uzatish liniyalarini qurish va taʼmirlashda foydalaniladi.

Bunday hududlarda doimiy yashash joyi (shahar yoki qishloq) qurish maqsadga muvofiq boʻlmaydi, shuning uchun vaxta shaharchalari (posyolkalar) vaqtinchalik yechim boʻlib xizmat qiladi.

Matndagi “shuningdek boshqa ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish uchun qoʻllaniladi” jumlasi bu usulning qoʻllanish doirasi faqat qurilish bilan cheklanmasligini anglatadi.

MISOL

Oʻta muhim va qisqa muddatli boʻlgan mavsumiy ishlar, avariya-tiklash ishlari, oʻta maxfiy yoki xavfli obʼyektlardagi vaqtinchalik ishlar ham vaxta usulida tashkil etilishi mumkin.

Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 13 iyuldagi 287-son qarori bilan tasdiqlangan “Vaxta usulida ishlashni tashkil etish tartibi toʻgʻrisida” Namunaviy nizomning 3-bandiga koʻra, vaxta usulida ishlashni quyidagi holatlarda qoʻllash mumkin:

oʻrmon xoʻjaligi, geologiya-qidiruv, aloqa va temir yoʻl transporti tashkilotlarida;

qurilish-montaj, shuningdek rekonstruktsiya-taʼmirlash ishlarini amalga oshirayotgan qurilish tashkilotlarida;

energetika obʼyektlaridan foydalanishda (ekspluatatsiya qilishda);

neft va gaz sanoati obʼyektlarida, shu jumladan quvur oʻtkazuvchi, xizmat koʻrsatuvchi va taʼmirlash ishlarini bajaruvchi tashkilotlar hamda quvur transporti tashkilotlarida;

rangli va qimmatbaho metallar, koʻmir va boshqa tabiiy boyliklar konlarini oʻzlashtirishda;

vaxta usuli qoʻllangan tashkilotlar xodimlariga xizmat koʻrsatayotgan tibbiy, savdo va umumiy ovqatlanish, transport tashkilotlarida;

avtomobil yoʻllarini qurish va rekonstruktsiya qilish hamda boshqa tashkilotlarda.

Vaxta usuli ish beruvchiga vaqtni tejash, geografik toʻsiqlarni yengish va doimiy aholi punktlari yoʻq joylarda ham oʻz faoliyatini samarali olib borish imkonini beradigan kompleks tashkiliy-huquqiy mexanizm hisoblanadi. Xodim uchun esa bu usul, odatda, yuqoriroq ish haqi va qoʻshimcha imtiyozlar (yotoqxona, oziq-ovqat, yoʻl xarajatlari kompensatsiyasi) evaziga noqulay sharoitlarda ishlashni anglatadi.

3. Vaxta usulining muhim jihati shundaki, xodimlarning ishlarni bajarish obʼyektida boʻlish davrida ularning yashash sharoitlarini toʻliq taʼminlash ish beruvchining majburiyati hisoblanadi. Bu majburiyat ikki asosiy yoʻl bilan amalga oshiriladi.

Vaxta shaharchalari deganda vaxta usulida ishlayotgan xodimlarning vaxtadagi dam olish vaqtida hayoti va faoliyatini taʼminlash uchun moʻljallangan turar joy, madaniy-maishiy, sanitariya xonalari, shuningdek qurilish texnikasi va maxsus texnika, avtotransportga xizmat koʻrsatiladigan, tovar-moddiy boyliklar zaxirasi saqlanadigan xoʻjalik bino va inshootlari kompleksi tushuniladi.

Vaxta shaharchasining asosiy maqsadi — xodimlarning ishlarni bajarishi vaqtida hayot faoliyatini va smenalar oʻrtasida dam olishini taʼminlash.

Bu joylar nafaqat uxlash uchun yotoqxonalarni, balki quyidagilarni ham oʻz ichiga olishi mumkin:

oshxonalar va ovqatlanish joylari;

santexnika va gigiyena xonalari (dush, hojatxona, kir yuvish joylari);

dam olish va madaniy xizmat koʻrsatish xonalari (zarur boʻlsa);

birinchi tibbiy yordam koʻrsatish punktlari.

Vaxta shaharchalari olis, aholi yashamaydigan hududlarda — yangi konlar yoki yirik qurilish obʼyektlari yaqinida mustaqil mini-infratuzilma sifatida barpo etiladi.

Agar vaxta shaharchasini qurish maqsadga muvofiq boʻlmasa yoki ish obʼyektiga yaqin joyda imkoniyatlar mavjud boʻlsa, ish beruvchi boshqa turar joylardan foydalanadi. Masalan:

ish beruvchi tomonidan maxsus vaxta usulidagi ishlarga jalb qilinadigan xodimlari uchun moslashtirilgan yotoqxonalar;

boshqa turar joylar, yaʼni mehmonxonalar, ijaraga olingan kvartiralar yoki uylar.

Bu turar joylar ham vaxta shaharchalaridagidek, xodimlarning meʼyordagidek dam olishini taʼminlash uchun mos boʻlishi kerak.

Vaxta usuli yashash bilan bogʻliq barcha xarajatlar (vaxta shaharchasini qurish, yotoqxona yoki boshqa turar joyni ijaraga olish, kommunal toʻlovlar) toʻliq ish beruvchi zimmasida hisoblanadi. Bu vaxta usulining mehnat shartnomasidagi ajralmas kafolatidir.

Vaxta usulida ishlash, xodimlarning ish obʼyektida boʻlish davrida xavfsiz, qulay va bepul yashash joyi bilan taʼminlanishini kafolatlaydi. Bu, olis hududlarda mehnat qilish evaziga beriladigan asosiy ijtimoiy kafolatlardan biridir.

4. Vaxta obʼyekti deganda xodimlarning doimiy yashash joyi va ish beruvchining tashkilotlari joylashgan hududdan sezilarli uzoq masofada (choʻlda, togʻli va aholi qatnovi boʻlmagan chekka hamda uzoq hududlarda) joylashgan obʼyektlar tushuniladi.

Agar xodim ishlarni bajarish obʼyektida mehnat qilsa-yu, lekin har kuni ish tugagandan soʻng oʻz doimiy yashash joyiga qaytish imkoniyatiga ega boʻlsa, bu mehnatni tashkil qilish shakli vaxta usuli deb tan olinmaydi.

Demak, obʼyekt uyga yaqin yoki qisqa vaqt ichida (masalan, 1-2 soatda) yetib borish mumkin boʻlgan masofada joylashgan. Bunday holatda ish beruvchi vaxta posyolkasi qurish yoki xodimni uzoq muddatga uyidan ajratish majburiyatiga ega emas.

Shu sababli ham vaxta usuli xizmat safaridan farq qiladi va xodimni vaxta usulidagi ishlarga yuborish xizmat safariga yuborilgan deb hisoblanmaydi.

5. Vaxta usulida ishlash, xodimlar uchun yuqori darajada ijtimoiy va mehnat majburiyatlarini yuklagani sababli uning tartibi faqatgina ish beruvchining bir tomonlama qarori bilan joriy etilishi mumkin emas. Shuning uchun vaxta usulini qoʻllash tartibi ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi.

Ish beruvchi (korxona, tashkilot rahbariyati) ishning vaxta usulini joriy etishdan manfaatdor tomon sifatida uning tartibini ishlab chiqadi va yakuniy hujjatni tasdiqlaydi.

Bu hujjatda vaxta rejimiga oid barcha asosiy qoidalar, jumladan:

vaxtaning davomiyligi (masalan, 15/15, 30/30 kun);

ish va dam olish smenalarining davomiyligi;

transport va yashash sharoitlarini tashkil etish;

vaxta usulida ishlashda toʻlanadigan ustamalari va boshqa kompensatsiyalarni hisoblash tartibi;

va boshqalar.

Ish beruvchining tayyorlagan tartibi, albatta, kasaba uyushmasi qoʻmitasi (agar tashkilotda mavjud boʻlsa) bilan kelishilishi shart.

Taklif etilayotgan vaxta usulining tartibi MK, Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 13 iyuldagi 287-son qarori bilan tasdiqlangan “Vaxta usulida ishlashni tashkil etish tartibi toʻgʻrisida” Namunaviy nizom va boshqa mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka zid boʻlmasligi kerak.

Tasdiqlanayotgan tartibda xodimlarning mehnat sharoitlari yomonlashishiga yoki ularning huquqlari buzilishiga olib keladigan holatlar yoʻqligini taʼminlashi kerak. Masalan, smenalararo dam olishning yetarliligi, ustamalarning adolatliligi.

Agar ish beruvchi vaxta usulini joriy qilmoqchi boʻlsa, kasaba uyushmasi bilan kelishish qonun talabidir. Bu jarayonsiz tasdiqlangan tartib noqonuniy deb topilishi mumkin.

Ushbu qoida, mehnat munosabatlarining eng muhim printsipi — ijtimoiy sheriklikni amalda tatbiq etadi. Yaʼni, xodimlarning sharoitiga jiddiy taʼsir qiluvchi qarorlar ularning vakillari bilan birgalikda qabul qilinishini kafolatlaydi.

6. “Vaxta usulida ishlashni tashkil etish tartibi toʻgʻrisida”gi Namunaviy nizom Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 13 iyuldagi 287-son qarori bilan tasdiqlangan boʻlib, bundan tashqari Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 9 oktyabrdagi 636-son qarori bilan “Uzoq masofada joylashgan va muhim ahamiyatga ega boʻlgan obʼyektlarda qurilish-montaj ishlarini amalga oshirishning vaxta usuli toʻgʻrisida”gi Nizom ham mavjud.

Mazkur Nizomda vaxta usulida ishlashni tashkil etish bilan bogʻliq normalar kiritilgan.

Ish beruvchi ishlarni bajarishda mehnat xavfsizligini taʼminlash, xodimlarni obʼyektga va undan yotoqxonalarga yetkazish, vaxta shaharchalarida maishiy sharoitlar, ovqatlanish va tibbiy xizmatlar koʻrsatilishi tashkil etilishiga javobgardir.

Vaxta usulidagi ishlarni bajarayotgan xodimlarning mehnat sharoitlari amaldagi mehnatni muhofaza qilish qoidalari, mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga muvofiq tashkil etilishi, shuningdek vaxta obʼyektiga yoki shaharchasiga yetib kelgan xodimlar mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlardan oʻtishlari kerak.

Vaxta usulida ishlarni tashkil etish bilan bogʻliq barcha xarajatlar ish beruvchi hisobidan amalga oshiriladi.

Xodimlar tashkilot joylashgan joydan yoki ish beruvchi tomonidan belgilangan yigʻilish punktidan vaxta obʼyektiga transport vositalari orqali yetkaziladi va qaytib olib kelinadi. Bunda tashkilotga tegishli yoki shartnoma asosida jalb etilgan transport vositalaridan foydalanish mumkin.

Xodimlar obʼyektda boʻlgan vaqtda maxsus tashkil etilgan vaxta shaharchalari yoki boshqa ish beruvchi hisobidan moliyalashtiriladigan turar joy binolarida, yotoqxona, mehmonxona va boshqa turar joylarda yashashlari lozim.

Xodimlarning turar joylari kerakli jihozlar va maishiy texnikalar bilan taʼminlangan, tibbiy va maishiy xizmat koʻrsatish tashkil etilgan boʻlishi kerak.

Mazkur obʼyektlarda texnik va maishiy xizmatlar tegishli smena xodimlari tomonidan koʻrsatiladi.

Xodimlarning maxsus moslashtirilmagan sanitariya-maishiy yoki boshqa binolarga joylashtirilishi qatʼiyan man etiladi.

Vaxta shaharchalarini saqlash, shaharchada yashayotgan xodimlarga maishiy xizmat koʻrsatish, ular bilan madaniy-ommaviy ishlarni tashkil etish balansida vaxta shaharchasi boʻlgan tashkilot maʼmuriyati va kasaba uyushmasi qoʻmitasiga yuklanadi. Ushbu tashkilotlar maʼmuriyati tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda, vaxta shaharchasida barcha yashovchilarga xizmat koʻrsatishning ichki tartibi tasdiqlanadi.

Vaxta shaharchasi hudud sharoitlariga bogʻliq ravishda namunaviy yoki yakka tartibdagi loyiha boʻyicha qurilib, ushbu loyihada ijtimoiy-maishiy soha obʼyektlari, elektr, suv, issiqlik taʼminoti, aloqa vositalari, kirish yoʻllari va uchish-qoʻnish polosasi (texnik zarurat mavjud boʻlsa), vaxta xodimlarini yetkazib kelish usuli, shuningdek shaharchani qurish va uning faoliyatini taʼminlash xarajatlarining smetasi koʻzda tutiladi.

Shuningdek, loyihada shaharchada ishlayotgan va istiqomat qilayotgan xodimlar ovqatlanishi, dam olishi va ularning ishdan boʻsh vaqtini tegishli tarzda tashkil qilish, ularga tibbiy, savdo-maishiy va madaniy xizmat koʻrsatish masalalari ham hal qilinadi. Vaxta shaharchasi joylashuvini tanlashda xodimlarni vaxta shaharchasidagi yashash joylaridan ish joyigacha yetkazish va qaytib olib ketish vaqtini qisqartirish talabi majburiy hisoblanadi.

Vaxta shaharchasining loyihasi tegishli kasaba uyushmasi tashkilotlari, sanitariya-epidemiologiya xizmati va yongʻin nazorati organlari bilan kelishiladi va tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Qurilishi tugallangan vaxta shaharchasi qonunchilikda belgilangan tartibda foydalanishga qabul qilinishi lozim.

Vaxta usulida ishlaydigan xodimlarning vaxtalararo dam olish davrida vaxta shaharchasida yashashi taqiqlanadi.

Ish beruvchi tomonidan vaxta usulida ishlaydigan xodimlar transport, savdo-maishiy xizmatlar hamda kuniga uch mahal issiq ovqat bilan markazlashgan holda taʼminlanadi va ularning ovqatlanishi uchun sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga javob beradigan sharoitlar yaratiladi.

Ishlab chiqarish jarayonini toʻxtatib boʻlmaydigan ish joylarida ovqatlanish uchun alohida sharoitlar yaratib berilishi lozim. Ishlab chiqarish jarayonini toʻxtatib boʻlmaydigan holatlarda, ovqatlanish uchun xodimlar navbat bilan chiqishlari yoki texnologik jarayonning xususiyatidan kelib chiqib, boshqa xavfsiz sharoitlar yaratilishi mumkin.

Vaxta usulida ishlashda ish beruvchi xodimlarga tibbiy xizmatlar koʻrsatilishi va ularning tibbiy koʻriklardan oʻtkazilishini taʼminlash maqsadida tashkilot joylashgan hududdagi sogʻliqni saqlash organlari bilan xodimlarni davolash-profilaktika muassasasiga biriktirish masalasini hal qiladi, xodimlarning tibbiy koʻrik va tekshiruvlardan oʻz vaqtida va tartibli ravishda oʻtishlari uchun javobgar boʻladi.

Balansida vaxta shaharchalari boʻlgan tashkilotlar maʼmuriyati tibbiyot muassasalari bilan birgalikda vaxta shaharchalari jamoalariga tibbiy yordam koʻrsatilishini, shaharchalarni tibbiyot va farmatsevtika xodimlari, dori-darmon va tibbiy uskunalar bilan butlanishini tashkil qiladi va bemorlarning evakuatsiyasini taʼminlaydi.

Vaxta usulida bajariladigan ishlarga yuborilayotgan shaxslar ishga kirayotganda, ish beruvchi ularning dastlabki tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishini taʼminlaydi.

Vaxta shaharchasiga yoki obʼyektga yuborilishidan 2 — 4 kun oldin xodimlar tashkilot shifokori tomonidan yoki tashkilot joylashgan hududdagi davolash-profilaktika muassasasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi kerak, tibbiy koʻrikdan oʻtish jarayoni tashkilot maʼmuriyati tomonidan nazorat qilinadi.

Hududida vaxta shaharchalari va obʼyektlari joylashgan sogʻliqni saqlash organlari va muassasalari umumiy qiymat hisobidan vaxtada:

feldsherlik punktlari (xodimlar soni 50 va undan koʻproq boʻlganda);

tibbiyot punktlari (xodimlar soni 500 va undan koʻproq boʻlganda);

vrachlik punktlari (xodimlar soni 1500 dan koʻproq boʻlganda);

xodimlar soni 50 nafargacha boʻlganda — vaxtaga kelib-ketish davriyligi tashkilot maʼmuriyati bilan kelishiladigan tibbiy yordam brigadalarini tashkil qilgan holda, vaxtada ishlovchi xodimlarni tibbiy yordam bilan taʼminlaydi.

Tibbiy yordam brigadalarining obʼyektlarga qatnashi tashkilotlar tomonidan taʼminlanadi.