448-modda · VI bo'lim · Ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari
Ish beruvchi kasanachi uchun ishlab chiqarish topshirigʻini belgilashda butun ishlar majmuini bajarish uchun ish vaqtining umumiy davomiyligi normal yoki qisqartirilgan ish vaqti davomiyligidan oshib ketmasligi uchun ishlarning ayrim turlarini bajarishga doir vaqt normativlarini hisobga olishi kerak.
Kasanachi ishlab chiqarish topshirigʻi hajmidan hamda mehnat shartnomasida belgilangan boshqa shartlardan kelib chiqqan holda oʻzi uchun ish vaqti davomiyligini, ish jadvalini va tartibini mustaqil ravishda belgilaydi.
Kasanachi ish vaqtini oʻz xohishiga koʻra taqsimlashini inobatga olib, u bajargan barcha ish uchun bir hissa miqdorda haq toʻlanadi va unga nisbatan ish vaqtidan tashqari, dam olish kunlarida va ishlanmaydigan bayram kunlarida, shuningdek tungi vaqtda ishlaganligi uchun mehnatga haq toʻlash shartlari tatbiq etilmaydi.
1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismidagi norma kasanachi uchun ishlab chiqarish topshirigʻi belgilanishi jarayonida, ish beruvchi tomonidan mehnat qonunchiligida nazarda tutilgan ish vaqti davomiyligiga rioya etilishi shart ekanligini belgilaydi. Yaʼni, ish beruvchi kasanachiga berilayotgan ish hajmi (yaʼni butun ishlar majmui) shunday belgilanishi kerakki, uni toʻliq bajarish uchun talab etiladigan mehnat vaqti:
belgilangan normal ish vaqti (masalan, haftasiga 40 soat)dan oshmasligi;
agar kasanachi uchun qisqartirilgan ish vaqti belgilanishi kerak boʻlsa (nogironligi yoki voyaga yetmaganligi sababli), shu vaqt meʼyoridan oshib ketmasligi kerak.
Mazkur norma ish beruvchining kasanachi zimmasiga cheklovsiz ish topshirishiga yoʻl qoʻymaydi va ish hajmini belgilashda ish vaqt meʼyorlariga va mehnat muhofazasi talablariga amal qilish majburiyatini yuklaydi.
Turar joyida (uyida) mehnat qiluvchi shaxslarning mehnat tartibiga qatʼiy rioya etishlarini nazorat qilish imkoniyati cheklanganini hisobga olganda, kasanachining ish vaqti uning huquqlarini himoya qilishning muhim vositasi hisoblanadi.
2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida kasanachi ish vaqti davomiyligini belgilashda mustaqil ekanligi nazarda tutilgan. Yaʼni, kasanachi mehnat munosabatlariga kirishgan boʻlsa-da, ish beruvchi huzurida odatiy tartibda, belgilangan ish joyida emas, uy sharoitida faoliyat yuritayotganligi sababli u ish vaqtini qanday tashkil etish, ish jadvali va tartibini qanday belgilash borasida mustaqil qaror qabul qilish huquqiga ega.
Bu huquq, bir tomondan, kasanachining mehnat faoliyatida ish beruvchi tomonidan bevosita nazorat mexanizmining mavjud emasligi bilan bogʻliq boʻlsa, ikkinchi tomondan — kasanachining shaxsiy hayoti, oilaviy sharoiti va kun tartibiga mos ravishda mehnat qilish imkonini kafolatlashga qaratilgan.
Shu bilan birga, kasanachining ish vaqtini mustaqil belgilash huquqi mutlaq xarakterga ega emas. U ishlab chiqarish topshirigʻi hajmi, mehnat shartnomasida belgilangan muddatlar, sifat talablari va boshqa shartlar doirasida amalga oshiriladi. Yaʼni, kasanachi oʻz ish vaqtini oʻz xohishiga koʻra tashkil etadi, biroq ish beruvchi bilan kelishilgan vaqt, meʼyor va sifat boʻyicha majburiyatlarni bajarishi shart. Bu holat mehnat huquqi nazariyasida “samarali mustaqillik” deb yuritiladi — yaʼni xodim (kasanachi) ishni qanday va qachon bajarishni mustaqil belgilaydi, ammo ish natijasiga javobgarlik saqlanib qoladi.
3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismidagi norma kasanachilik mehnatida ish vaqtining erkin (fleksibl) tashkil etilishi bilan bogʻliq holda, unda mehnatga haq toʻlashning maxsus qoidalari qoʻllanilmasligini belgilaydi.
Yaʼni, kasanachi ish beruvchi bilan tuzilgan mehnat shartnomasi asosida belgilangan ish hajmi yoki mahsulot natijasi uchun umumiy toʻlov shaklida haq oladi. Shuning uchun u bajargan ish qaysi vaqtda bajarilgani — kunduzmi, tunmi, dam olish yoki bayram kunidami — ish haqiga taʼsir qilmaydi.
Bu norma mehnat vaqtini erkin taqsimlash huquqi va ish natijasi uchun toʻlanadigan haq oʻrtasidagi muvozanat asosida shakllangan.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi