1. Vaxta usulining asosiy xususiyati shundaki, xodimlar bir vaxta davri (masalan, 15 yoki 30 kun) davomida normal ish vaqtidan koʻproq ishlashga majbur boʻladilar. Shu sababli ish vaqtini oddiy, kundalik yoki haftalik hisobga olish imkonsiz boʻladi.

Hisobga olinadigan davr xodimning vaxtada boʻlgan davridagi ish vaqti, ish beruvchining joylashgan joyidan yoki toʻplanish joyidan ish bajariladigan joyga borish va qaytish chogʻida yoʻlda boʻlish, mazkur kalendar davrga toʻgʻri keladigan dam olish vaqtini qamrab oladi.

Bunda hisobga olingan davr uchun har kungi ish vaqtining maksimal davomiyligi 12 soatdan oshmasligi kerak.

Ish beruvchi vaxta usulida ishlaydigan har bir xodimning ish vaqti va dam olish vaqtini, oylar va butun hisobot davri uchun oʻsib boruvchi yakun bilan maxsus hisobni yuritib borishi shart.

Ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda, ish vaqti va dam olish vaqtini belgilash uchun jadval ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

Jadval xodimlarga vaxta usulida ishlash davri boshlanishidan 2 oydan kechiktirmagan holda yetkaziladi.

Jadvalda quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

hisobga olish davrining davomiyligi;

xodimlarni vaxtaga olib borish va u yerdan qaytarib olib kelish uchun zarur boʻlgan vaqt. Ish joyiga borish va u yerdan qaytib kelish chogʻida yoʻlda boʻlish kunlari ish vaqtiga kiritilmaydi hamda vaxtalar oʻrtasidagi dam olish kunlariga toʻgʻri kelishi mumkin;

xodimning vaxtada boʻlgan davrida har kunlik ishning davomiyligi;

vaxtada dam olish vaqti, ish kuni davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus (agar kunlik ishning (smenaning) davomiyligi 8 soatdan oshsa, ikkita tanaffus), ishlab chiqarish sharoitlariga koʻra bunday tanaffusning imkoni boʻlmagan hollarda esa, ish vaqtida xodimlarning ovqatlanish vaqtini belgilash va tashkil etish;

har kunlik (smenalar oʻrtasidagi) dam olish va uning davomiyligi (dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusni hisobga olgan holda 12 soatdan kam boʻlmasligi kerak);

vaxta davrida haftalik dam olish kunlari (agar ishlab chiqarish sharoitlariga koʻra buning imkoni boʻlsa);

vaxta oraligʻidagi dam olish vaqti (jadvalda nazarda tutilgan ish vaqti normasidan ortiq ishlaganlik uchun otgul (ortiqcha ishlangan vaqt uchun olingan dam olish kunlari) kunlari va bu davrga toʻgʻri keladigan dam olish kunlari). Otgul kunlari (ortiqcha ishlangan vaqt uchun olingan dam olish kunlari) soni xodimning vaxtada boʻlgan davrida jadvalga muvofiq ortiqcha ishlangan umumiy soatlar sonini ish kuni davomiyligining belgilangan normasiga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi.

Vaxtadagi ish jadvali doirasida toʻliq ish kuniga yetmaydigan ish vaqtining ortiqcha ishlangan soatlari kalendar yil mobaynida yigʻilib borishi va toʻliq ish kunlarigacha jamlanib, keyinchalik vaxta oraligʻidagi qoʻshimcha dam olish kunlari berilishi mumkin.

Hisobga olingan davr yakunlanishidan oldin ishdan boʻshagan xodimlar uchun ishdan boʻshash sanasi ularning roziligi bilan vaxtalararo dam olish kunlari hisobga olingan holda koʻrsatilishi mumkin.

Noqulay mehnat sharoitlarida bajariladigan ishlar uchun ish vaqtining normasi qonunchilikda belgilangan tartibda qisqartirilgan ish vaqtidan kelib chiqqan holda belgilanadi.

Hisobga olingan davrda yoki vaxtada ish vaqti toʻliq boʻlmaganda (mehnat taʼtili, kasallik tufayli ishga chiqmaslik va boshqalar), norma boʻyicha belgilangan ish soatlaridan ishda boʻlmagan kunlarga toʻgʻri keladigan kalendar boʻyicha ish soatlari ayirib tashlanadi.

Oddiy rejimdan farqi odatdagi ish rejimida ish vaqti har hafta 40 soatdan oshmasligi kerak. Vaxtada esa bir haftada 60-70 soat yoki undan ham koʻp ishlanishi mumkin.

Jamlab hisobga olish — bu hisobga olish davri (masalan, chorak yoki yarim yil) davomida ishlangan umumiy soatlar yigʻindisini olish demakdir. Bunda xodimning haqiqatda ishlagan umumiy soatlari mazkur davr uchun qonun bilan belgilangan normal ish soatlari bilan taqqoslanadi.

Vaxta davridagi ortiqcha ish soatlari keyingi vaxtalararo dam olish davrida qoʻshimcha dam olish kunlari berish orqali qoplanadi.

Qoida ish vaqtini hisobga olish mumkin boʻlgan davrning eng kam va yuqori chegaralarini belgilaydi:

Eng kam davr bir oy, chorak yoki boshqa uzoqroq muddatli davrlardir.

Amaliyotda bu koʻpincha chorak (uch oy) yoki yarim yil qilib belgilanadi.

Yuqori chegara oʻn ikki oydan (bir yildan) koʻp boʻlmagan davr hisoblanadi.

Qonunchilik ish beruvchiga xodimning ish soatlarini cheksiz uzoq vaqt davomida hisoblamay yurishiga ruxsat bermaydi. Bir yillik yuqori chegara ish beruvchini kamida yilda bir marta hisob-kitob qilishga, xodimning haqiqatda qancha ortiqcha ishlaganini aniqlashga va buning uchun qoʻshimcha haq toʻlashga yoki qoʻshimcha dam olish kunlari berishga majburlaydi.

Jamlab hisobga olish xodimning barcha ishlagan soatlari — normal ish soatlari va ortiqcha ish soatlari — hisobga olinishini taʼminlaydi.

Agar hisobga olish davri tugaganidan soʻng, xodimning ishlagan umumiy soatlari, oʻsha davr uchun belgilangan normal ish soatlaridan oshib ketsa, bu farq ish vaqtidan tashqari ish sifatida rasmiylashtiriladi va mehnat qonunchiligiga muvofiq (oshirilgan miqdorda) haq toʻlanadi.

Bu tizim ish beruvchiga obʼyektdagi ishlab chiqarish zaruriyatiga mos ravishda vaqtni moslashuvchan boshqarish imkonini beradi, ammo bunda xodimning umumiy huquqlarini saqlab qolish talab etiladi.

2.1. Vaxta usulida ish vaqtini jamlab hisobga olish davri (masalan, chorak yoki yarim yil) davomida xodimning haqiqatda mehnatga sarflagan yoki unga tenglashtirilgan vaqtlari hisoblanadi. Bu uch asosiy elementni oʻz ichiga oladi.

2.2. Xodimning vaxtada boʻlgan davridagi ish vaqti bu xodimning bevosita mehnat majburiyatlarini bajargan soatlaridir. Bu hisobga olish davrining asosiy va eng muhim qismi hisoblanadi.

Bunga vaxta rejimida belgilangan kunlik smenalarning barcha ish soatlari kiradi (masalan, kuniga 11 yoki 12 soat).

Bu vaqt uchun xodimga toʻliq ish haqi toʻlanadi. Jamlab hisobga olish yakunida, agar bu soatlar normal ish soatlaridan oshib ketsa, ular ish vaqtidan tashqari ish hisoblanadi va qoʻshimcha haq toʻlanadi.

2.3. Ish beruvchining joylashgan yeridan yoki toʻplanish joyidan to ish bajariladigan joyga borish va ortga qaytish chogʻida yoʻlda boʻlish vaqti bu xodimning toʻplanish joyidan (masalan, shahardagi yigʻilish punkti) to ish bajariladigan obʼyektga borish va vaxta tugagandan soʻng ortga qaytish uchun sarflaydigan vaqtidir.

Yoʻldagi vaqt bevosita ish vaqti (mehnat majburiyati) hisoblanmasa-da, u xodimning doimiy yashash joyidan uzoqda boʻlishi bilan bogʻliqdir. Shu sababli u hisobga olish davriga kiritiladi va qonunchilikda belgilangan alohida kompensatsiya bilan qoplanadi.

Bu yoʻl harakati, odatda, ish beruvchi tomonidan tashkil etiladi va toʻlanadi.

2.4. Mazkur kalendar davrga toʻgʻri keladigan dam olish vaqti bu vaxta davri mobaynida xodimning smenalar oʻrtasidagi dam olish vaqti hamda qonunchilikda belgilangan dam olish va bayram kunlaridir.

Vaxta usulida xodim obʼyektda uzluksiz boʻlgani sababli uning dam olish kunlari (odatdagi shanba-yakshanba) obʼyektda oʻtadi. Ushbu dam olish vaqti ham umumiy hisobga olish davriga kiritiladi.

Agar xodim dam olish yoki bayram kunlari haqiqatda ishlagan boʻlsa, bu vaqt qoʻshimcha ish sifatida hisoblanadi va tegishli tartibda kompensatsiyalanadi (masalan, ikki baravar haq toʻlash yoki boshqa dam olish kuni berish). Agar dam olgan boʻlsa, bu vaqt ish vaqti normasini belgilashda hisobga olinadi.

Vaxta usulida ish vaqtini jamlab hisobga olish mexanizmi xodimning faqatgina ish stolida oʻtirgan yoki mehnat qurolini tutgan vaqtini emas, balki vaxta rejimi tufayli uyidan ajralib, ish beruvchiga boʻysunadigan butun vaqtini hisobga olishga qaratilgan. Bu tizim xodimning mehnat huquqlarini — ish vaqti, dam olish va kompensatsiyalar boʻyicha — adolatli himoya qilishni taʼminlaydi.

3. Vaxta usulida ish vaqtini hisobga olish ish beruvchining qatʼiy majburiyati hisoblanadi. Buning asosiy sababi — vaxta rejimida ish soatlari normal haftalik yoki oylik normadan farq qilishi va jamlab hisobga olish tizimi qoʻllanilishidir. Agar hisob toʻgʻri yuritilmasa, xodimning haqiqatda ishlagan ortiqcha soatlari qoplanmay qolishi mumkin.

Ish beruvchi hisobni ikkita muhim davr uchun yuritishi shart.

Oyma-oy hisoblash, yaʼni har bir kalendar oy tugagandan soʻng, ish beruvchi xodimning oʻsha oy davomidagi ishlagan haqiqiy soatlari va dam olish vaqtini aniq hisoblab chiqadi.

Bu hisob joriy oylik ish haqini (stavka, maosh va ustamalar) toʻgʻri hisoblash uchun asos boʻladi. Shuningdek, bu oyda dam olish kunlarida ishlash yoki tungi smenalar boʻlgan boʻlsa, ular uchun tegishli oshirilgan haqni toʻlashni taʼminlaydi.

Butun hisobga olish davri uchun hisoblash, yaʼni vaxta usulida ish vaqti jamlab hisobga olish davri (masalan, chorak, yarim yil yoki 12 oy) uchun yuritiladi. Bu davr tugagandan soʻng, ish beruvchi ushbu davr davomida ishlangan barcha soatlar yigʻindisini hisoblaydi.

Ishlangan umumiy soatlar qonunchilik bilan belgilangan normal ish soatlari normasi bilan taqqoslanadi.

Agar ishlangan soatlar normadan oshib ketsa, bu farq ish vaqtidan tashqari ish deb topiladi.

Hisoblash har bir xodim uchun alohida yuritilishi shart.

Ish vaqtini hisobga olish uchun rasmiy hujjatlar (tabellar, jadvallar) yuritilishi va ular xodimlar uchun shaffof boʻlishi lozim.

Bu qoidaning joriy etilishi ish beruvchiga ishlab chiqarish tartib-intizomini saqlashga xizmat qilsa, xodimga esa oʻz mehnatining toʻliq va adolatli qoplanishini — ham joriy oylik toʻlovlarda, ham yillik yakuniy hisob-kitoblarda — kafolatlaydi.