1. Vaxta usulida ishlash, doimiy ish joyidan farqli oʻlaroq, xodimning hayotiy ritmiga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli ish vaqti va dam olish vaqtini belgilovchi jadvalni tuzish qatʼiy tartibga solinadi.

Vaxta usulidagi ishlar obʼyektlardagi ishlar bir maromda, uzluksiz va kompleks ravishda amalga oshirilishi uchun oʻzgaruvchan jadvalga binoan tashkil etilishi lozim.

Jadval hisobga olish davri (masalan, chorak, yarim yil) doirasidagi ish vaqti va dam olish vaqtini aniq taqsimlaydi.

Bu hujjat qachon va qaysi xodimlarning vaxtaga ketishi va qaytishini belgilaydi.

Obʼyektda ishlash kunlarini, smenalarning davomiyligini va smenalar oʻrtasidagi dam olish vaqtini koʻrsatadi.

Vaxtalararo dam olishning aniq muddatlarini belgilaydi.

Jadvalni tasdiqlash faqatgina ish beruvchining huquqi emas, balki ijtimoiy sheriklik tamoyili asosida kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi.

Bu qoidaning eng muhim jihatlaridan biri — ogohlantirish muddatidir. Jadval amalga kiritilguniga qadar ikki oydan kechiktirmay xodimlar eʼtiboriga yetkaziladi, yaʼni barcha xodimlarga tanishtiriladi.

Xodim oʻzining qachon ishga ketishi va qachon qaytishini oldindan bilishi kerak. Bu unga shaxsiy, oilaviy va ijtimoiy masalalarini (masalan, taʼtil rejalari, davolanish) shu jadvalga moslashtirish imkonini beradi.

Vaxta jadvalini tuzish — bu nafaqat tashkiliy, balki huquqiy jarayon hamdir. U ish beruvchining majburiyati, kasaba uyushmasining nazorati va xodimning oldindan ogohlantirilish huquqi oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlaydi. Bunday qatʼiy tartib vaxta usulidagi noqulayliklarni kompensatsiya qilish va xodimlarning huquqlarini samarali himoya qilish uchun xizmat qiladi.

2.1. Vaxta jadvali xodimning huquqlari va ish beruvchining majburiyatlarini aniqlashtiradigan asosiy hujjatdir.

2.2. Hisobga olish davrining davomiyligi jadvalda ish vaqtini jamlab hisobga olish uchun tanlangan davrning aniq muddati (masalan, 1-chorak, 6 oy yoki 12 oy) koʻrsatiladi.

Bu xodimning mehnat normasi qanday va qachon hisoblanishini aniqlaydi. Jadvalda koʻrsatilgan barcha ish soatlari, shu davr uchun qonun bilan belgilangan normal ish soatlari normasiga mos kelishi yoki ortiqcha ish soatlari aniq hisoblanishi shart.

2.3. Xodimlarni vaxtaga olib borish va u yerdan qaytarib olib kelish uchun zarur boʻlgan vaqt ish vaqtiga kiritilmaydi. Yoʻlda boʻlish kunlari bevosita ish vaqti sifatida hisoblanmaydi.

Bu kunlar vaxtalar oʻrtasidagi dam olish kunlariga toʻgʻri kelishi mumkin. Ammo yoʻldagi vaqt uchun xodimga alohida kompensatsiya toʻlanishi qonunchilikda belgilanadi.

Ish beruvchining yoʻl logistikasi va xodimning uyidan uzoqda boʻlgan vaqtining umumiy hisobini aniqlash imkonini beradi.

2.4. Xodimning vaxtada boʻlgan davrida har kunlik ishning davomiyligi (smena davomiyligi) cheklangan boʻlib, oʻn ikki soatdan oshmasligi kerak. Bu vaxta rejimida yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan maksimal smena davomiyligini belgilaydi.

Bu meʼyor xodimning sogʻligʻini himoya qiladi va ish beruvchining uni haddan tashqari zoʻriqtirishiga yoʻl qoʻymaydi. Jadvaldagi smena davomiyligi aynan shu 12 soatlik cheklovga asoslanishi shart.

2.5. Vaxtada dam olish vaqti bu xodimning vaxta obʼyektida boʻlgan davridagi kundalik va haftalik dam olish huquqlarini kafolatlaydi. Yaʼni, ish kunidagi tanaffuslar, dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus odatdagidek taqdim etiladi. Agar smena sakkiz soatdan oshsa, ikkita tanaffus berilishi majburiydir.

Ishlab chiqarish sharoitida agar tanaffusga chiqishning imkoni boʻlmasa, ovqatlanish vaqti ish vaqtiga kiritiladi va bu vaqtga ham ish haqi toʻlanadi.

Har kunlik (smenalar oʻrtasidagi) dam olish vaqti dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusni hisobga olgan holda, kamida oʻn ikki soatni tashkil etishi kerak. (Agar smena 12 soat boʻlsa, keyingi smenagacha 12 soat dam olish zarur).

Agar ishlab chiqarish jadvali imkon bersa, vaxta davrida ham dam olish kunlari berilishi lozim.

2.6. Vaxta oraligʻidagi dam olish vaqti (otgul kunlari) bu vaxta usulidagi eng muhim kompensatsiya mexanizmidir.

Bu davrga ish vaqti normasidan ortiq ishlaganlik uchun otgul kunlari va bu davrga toʻgʻri keladigan dam olish kunlari kiradi. Bu xodimning vaxtadan uyiga qaytgandan keyingi haqiqatda dam oladigan vaqtidir.

Otgul kunlarini hisoblashda otgul kunlari soni xodimning vaxtada boʻlgan davrida jadvalga muvofiq ortiqcha ishlangan umumiy soatlar sonini ish kuni davomiyligining belgilangan normasiga (masalan, 8 soatga) boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi.

Bu qoʻshimcha dam olish kunlari vaxta davrida toʻplangan ortiqcha ishlangan vaqt uchun beriladigan asosiy kompensatsiyadir.

Vaxta jadvali — bu xodimning ish, dam olish va kompensatsiya huquqlarini birlashtiruvchi kompleks hujjatdir. Uning tarkibidagi aniq meʼyorlar (12 soatlik ish cheklovi, 12 soatlik smenalararo dam olish, otgul kunlarini hisoblash) xodimni vaxtaning ogʻir sharoitlaridan maksimal darajada himoya qilishga qaratilgan.

3. Vaxta usulida ish vaqtini hisoblashda jamlab hisobga olish tizimi qoʻllaniladi. Bu tizimning asosiy maqsadi — xodimning vaxta davrida normadan ortiq ishlagan har bir soatini adolatli qoplashdir.

Vaxta jadvali tuzilganda, xodimning haqiqatda ishlagan umumiy soatlari qonun bilan belgilangan normal ish soatlari normasidan oshib ketishi mumkin. Bu ortiqcha soatlar otgul kunlari sifatida qoplanadi.

Bu soatlar kalendar yil mobaynida yigʻilib borishi kerak. Yaʼni, har bir vaxtadan soʻng toʻliq kunga aylanmagan soatlar navbatdagi vaxtalarga oʻtadi.

Bu soatlar toʻplanib-toʻplanib, toʻliq ish kunlarigacha jamlanishi kerak. Masalan, agar xodimning har vaxtada 4 soat ortiqcha ishlagan boʻlsa, ikki vaxtadan soʻng 8 soat toʻplanadi va bu bitta toʻliq otgul kuniga aylanadi.

Toʻliq ish kunlarigacha jamlangan soatlar keyinchalik vaxtalar oraligʻida xodimga qoʻshimcha dam olish kunlari (otgul kunlari) sifatida berilishi mumkin.

Bu xodimning qoʻshimcha mehnati uchun toʻliq kompensatsiya olishini kafolatlaydi. Bir-ikki soatlik ortiqcha ishlangan vaqt hisobot davri tugaganidan soʻng yoʻqolib qolmaydi, balki yil davomida toʻliq kun shaklida qoplanadi.

Bu mexanizm ish beruvchini xodimning har bir ortiqcha ishlagan soatini hisobga olishga majburlaydi. Agar bu soatlar yigʻilmasa va kompensatsiyalanmasa, bu mehnat qonunchiligi buzilishi deb baholanishi mumkin.

Bu xodimning dam olish huquqini himoya qiladi. Ortiqcha mehnat faqat pul toʻlash bilan emas, balki qoʻshimcha dam olish vaqti bilan qoplanishi, uning jismoniy va ruhiy tiklanishini taʼminlaydi.

Vaxta usulidagi jamlab hisobga olish tizimi nafaqat yirik ortiqcha ishlarni, balki toʻliq kunga yetmagan qoldiq soatlarni ham sinchkovlik bilan hisobga olishni talab qiladi. Bu soatlar kalendar yil davomida jamlanib, toʻliq kunlarga aylantiriladi va vaxta oraligʻidagi qoʻshimcha haq toʻlanadigan dam olish kunlari sifatida xodimga taqdim etiladi.