1. Sharhlanayotgan moddada kasanachi mehnatiga haq toʻlashning oʻziga xos xususiyatlari nazarda tutilgan. Uning birinchi qismiga koʻra, kasanachilarga mehnatga haq toʻlashning vaqtbay tizimida emas, asosan ishbay tizimida haq toʻlanadi. Yaʼni, ish beruvchi tomonidan kasanachiga toʻlanadigan haq uning ishlab chiqargan mahsuloti yoki koʻrsatgan xizmati haqiqatan amalga oshirilgan va belgilangan sifat talablariga javob bergan taqdirdagina toʻlanadi.

Bu norma, avvalo, akkord (hissa) shaklidagi toʻlov tizimiga asoslanadi va vaqtga emas, natijaga qarab mehnat qiymatini aniqlashni nazarda tutadi.

Sharhlanayotgan normaga koʻra, kasanachiga haq toʻlanishi uning ishlab chiqargan mahsuloti yoki xizmat koʻrsatishi amalda bajarilgan boʻlsa, yaʼni belgilangan miqdordagi ishni toʻliq bajargan boʻlsa, shundagina amalga oshiriladi.

Shu sababli boshlangan lekin yakunlanmagan mehnat faoliyati, toʻlovga asos boʻla olmaydi. Bu mehnat huquqining “ish natijasi uchun toʻlov” tamoyiliga asoslanadi.

Bunda bajarilgan ish yoki tayyorlangan mahsulot ish beruvchi tomonidan belgilangan texnik talablar, standart, meʼyoriy hujjatlar yoki mehnat shartnomasida nazarda tutilgan sifat va estetik parametrlarga mos kelishi kerak.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga muvofiq, kasanachining mehnatiga ishbay haq toʻlash tizimi asosida haq toʻlanadi, biroq ish beruvchi unga yuklatadigan topshiriqlar hajmi mehnat qonunchiligida belgilangan normal ish vaqtidan ortib ketmasligi lozim. Bundan tashqari, normal ish vaqti yoki qisqartirilgan ish vaqti sharoitida kasanachining ishlab chiqargan mahsuloti yoki koʻrsatgan xizmatiga haq toʻlashda ish beruvchi u bilan kelishgan holda ishlab chiqarish normalari va ishbay narxlarni mehnat shartnomasida oʻrnatadi.

MISOL

Normal ish vaqti haftasiga 40 soatdan ortiq boʻlmasligi kerakligi uchun ish beruvchi va kasanachi oʻrtasida bir soatda 20 dona pishiriq pishirish yuzasidan kelishuvga erishilgan boʻlsa, unda 8 soat ish vaqti uchun 160 dona pishiriq pishirilishiga toʻgʻri keladi. bunda kasanachining bir kunlik normasi 80 dona pishiriq boʻladi. Har bir pishiriq uchun 2000 soʻmdan haq belgilangan boʻlsa, bir kunlik ish haqi 320 000 soʻmni tashkil etadi. Agar buni besh kunlik ish haftasidan kelib chiqib hisoblasak, oyiga taxminan 22 ish kuni boʻlsa kasanachi 7 040 000 soʻm haq oladi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida kasanachining mehnati uchun belgilanadigan toʻlov miqdori shu turdagi ishni ish joyida bajarayotgan boshqa xodimlar olayotgan haq miqdoriga muvofiq boʻlishi kerak. Bu teng ahamiyatli mehnat uchun teng haq toʻlash tamoyilining ifodasidir. Bundan tashqari, kasanachi mehnatini ish beruvchi hududida emas, balki oʻz hududida amalga oshirayotgani uning mehnat huquqlari buzilishiga, xususan, haq toʻlash masalalarida kamsitishga yoʻl qoʻyishga asos boʻlmaydi.

Kasanachilarning huquqlari ish joyining geografik joylashuvidan qatʼi nazar, boshqa xodimlar bilan teng ravishda taʼminlanishi shart.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismi kasanachi mehnati uchun haq toʻlashdagi eng kam kafolatlar va yuqori cheklovlarning mavjud emasligini belgilab beradi. Yaʼni, qonunchilikda faqat eng kam miqdordagi toʻlov kafolati belgilangan boʻlib, u ham kasanachi oʻz mehnat majburiyatlarini bajargan taqdirda tatbiq etiladi.

MK va boshqa normativ hujjatlar asosida ish beruvchi kasanachiga u belgilangan mehnat vazifalarini, belgilangan ish meʼyorlarini va mehnat shartnomasida nazarda tutilgan topshiriqlarni toʻliq va sifatli bajargan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmagan miqdorda haq toʻlashi shart. Bunda haq avvalambor taraflar kelishuvi bilan belgilanadi. Ushbu belgilangan haq ham mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmasligi talab etiladi. Bu norma mehnatga haq toʻlashning eng kam kafolatini nazarda tutar ekan, kasanachini hech bir asos bilan kamsitish mumkin emasligini belgilaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida 2025 yil 1 iyuldan boshlab mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori 1 271 000 soʻm etib belgilangan boʻlsa, kasanachi toʻliq mehnat majburiyatini bajargan taqdirda, u uchun haq toʻlash shu miqdordan kam boʻlishi mumkin emas.

Shu bilan birga, ushbu norma kasanachi olishi mumkin boʻlgan ish haqi uchun eng yuqori miqdor boʻyicha hech qanday chegara belgilamasligini ham nazarda tutadi. Bu normaning maqsadi kasanachi mehnatini kam baholashga qarshi kafolat berish bilan birga, ijodiy, samarali va hosildor mehnat uchun yuksak ragʻbatlantirish mexanizmlarini ham taʼminlashdir.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismi kasanachining mehnatiga har bir tugallangan ish topshirigʻi, ishlar hajmi topshirilayotganda yoki mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan muntazam vaqt oraligʻida haq toʻlanishi kerakligini nazarda tutadi. Taʼkidlash joiz, MKning 253-moddasiga koʻra, xodimlarga ish haqini toʻlash muddatlari jamoa shartnomasida yoki ichki hujjatda, ular mavjud boʻlmaganda esa mehnat shartnomasida shart qilib koʻrsatilgan muddatlarda belgilanadi va har yarim oyda bir martadan kam boʻlishi mumkin emas. Xodimlarga oylik ish haqi, qoida tariqasida, oʻn olti kundan koʻp boʻlmagan tanaffus bilan ikki qismga boʻlingan holda (boʻnakda (avans) va qolgan qismi miqdorida) toʻlanadi.

Kasanachiga ham ushbu qoidani tatbiq etish mumkin. Bundan tashqari, agar mehnat shartnomasida shunday tartib belgilangan boʻlsa, unga kunlik bajarilgan (yakuniga yetkazilgan ish) uchun har kuni haq toʻlanishi mumkin.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismi kasanachiga boʻnak tarzida haq toʻlashni nazarda tutish mumkin ekanligini belgilaydi. Bunda kasanachi haqi bajarmagan ishi uchun oldindan haq olishi mumkinligi koʻzda tutilgan.

7. Sharhlanayotgan moddaning yettinchi qismiga asosan, agar kasanachi oʻz mehnat faoliyatini hududiy koeffitsiyentlar tizimi amal qiladigan hududda amalga oshirayotgan boʻlsa, ushbu hududda mehnat qonunchiligiga koʻra hududiy koeffitsiyentlar joriy etilgan boʻlsa, u holda kasanachiga toʻlanadigan ish haqi ushbu koeffitsiyentlar inobatga olingan holda toʻlanishi lozim.