1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismiga muvofiq xodim bilan ish beruvchi oʻrtasida yuzaga kelgan yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqish tartibi MKda belgilangan. Agar mehnat nizosi sudgacha yetib borsa, qoʻshimcha ravishda nizo yuzasidan Fuqarolik protsessual kodeksi normalari ham qoʻllaniladi.

Yaʼni, MK maxsus sohaviy qonun sifatida nizoning moddiy huquqiy asosini belgilaydi. Masalan, xodim qaysi huquqdan foydalanishi mumkinligi, ish beruvchi esa qaysi majburiyatni bajarishi shartligini belgilab beradi.

Fuqarolik protsessual kodeksi esa protsessual asosni belgilaydi. Chunonchi, sudga daʼvo arizasi berish tartibi, isbot qilish taomillari, daʼvo qilish muddatlari, sud qarori ustidan shikoyat berish tartibini bayon qiladi.

Sharhlanayotgan normada daʼvo xususiyatiga ega degan jumla nizoni sud orqali hal etish huquqi mavjud ekanligini anglatadi. Yaʼni, xodim (xodimlar) oʻzining mehnat huquqlari buzilgan deb hisoblasa, u sudga murojaat qilib, ish beruvchiga nisbatan muayyan huquqiy oqibatni talab qilishi mumkin.

Shuningdek, sudlar mehnat nizolarini hal etishda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorida bayon qilingan tushuntirishlarni inobatga olib, qarorlar qabul qiladilar.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga muvofiq yakka tartibdagi mehnat nizolari ikki turga boʻlinadi. Bular:

daʼvo xususiyatiga ega boʻlgan nizolar, yaʼni xodim oʻz huquqi buzilgan deb hisoblab, mehnat qonunchiligi asosida himoya qilinadigan holatlar tushuniladi. Ular mehnat nizolari komissiyasi yoki fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarda koʻrib chiqiladi;

daʼvosiz xususiyatga ega boʻlgan nizolar, yaʼni yangi mehnat shartlarini belgilash yoki mavjud shartlarni oʻzgartirish yoxud ichki hujjatlarni tuzish bilan bogʻliq noaniqliklar tushuniladi. Mazkur mehnat nizolar sud yoki boshqa davlat organlari tomonidan hal etilmasdan, ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan hal etiladi. Nizolarning daʼvosizligi bu turdagi nizolarda xodim yoki ish beruvchi tomonidan huquq buzilishi daʼvo sifatida eʼtirof etilmasligida ifodalanadi.

Mazkur holatda kasaba uyushmasi qoʻmitasining muhim roli bor, yaʼni ular xodimlarning manfaatini ifoda qiladi, ish beruvchi bilan muzokaralar oʻtkazadi, mehnat sharoitlari adolatli va qonunga muvofiq boʻlishini taʼminlaydi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining 42-moddasiga muvofiq, har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash, xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash, mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga ega.

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori insonning munosib turmush darajasini taʼminlash zarurati hisobga olingan holda belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida”gi Qonuni 3-moddasiga muvofiq, mehnat nizolari mediatsiya orqali hal qilinishi mumkin.