1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va amaldagi MKda fuqarolarning buzilgan mehnat huquqlarini himoya qilishning samarali mexanizmi yaratilgan.

Chunonchi, fuqarolar oʻz mehnat huquqlarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan bevosita sudga yoki boʻysunuv tartibida yuqori organga, mansabdor shaxsga murojaat qilishi mumkin.

Yakka mehnat nizolari deganda ish beruvchi va xodim oʻrtasida mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni, mehnat shartnomasida nazarda tutilgan mehnat shartlarini qoʻllanilishi yuzasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklar tushuniladi.

Sharhlanayotgan moddada esa, yakka tartibdagi mehnat nizolarini bevosita sudda koʻrib chiqish tartibi bayon qilingan.

Chunonchi, mazkur mehnat nizolari koʻrilishi jarayonida sudlar farmoyish bergan mansabdor shaxsni uchinchi shaxs sifatida javobgar tarafida ishda ishtirok etish uchun jalb qilish va yoʻl qoʻyilgan qonunbuzarlikka qarshi qatʼiy choralar belgilash vakolatiga ega.

Jamoaviy mehnat nizolari ham sudda koʻrib chiqiladi, faqat ularni koʻrib chiqish tartibi MKning 570-581-moddalarida bayon qilingan.

1.1. Agar xodimning ish joyida mehnat nizolari boʻyicha komissiya tuzilmagan boʻlsa, yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

Bu birinchi qoida boʻlib, tashkilotda mehnat nizolari boʻyicha komissiya tuzilmagan boʻlsa, uni koʻrib chiqish imkoni ham boʻlmaydi va bunday holatda sud tomonidan koʻrib chiqilishi kerak.

1.2. Xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish asoslaridan qatʼi nazar, ishga tiklash toʻgʻrisidagi, mehnat shartnomasini bekor qilish sanasini va asoslari taʼrifini oʻzgartirish haqidagi, majburiy progul yoki kam haq toʻlanadigan ish bajarilgan vaqt uchun haq toʻlash toʻgʻrisidagi yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

Ushbu turdagi mehnat nizolari amaliyotda eng koʻp uchraydi.

Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar tomonidan mazkur turdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqishda MK, Fuqarolik kodeksi va Fuqarolik protsessual kodeksidan tashqari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida“gi 26-son qaroridagi koʻrsatmalarga asoslanib ishlarni koʻrib chiqadi.

MISOL

Mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan xodimlarni ilgarigi ishiga tiklash yoki mehnat shartnomasini bekor qilish taʼrifini oʻzgartirish haqidagi ishlar sudda koʻrilishining mohiyati shundaki, mazkur toifadagi mehnat nizolari fuqarolarning konstitutsiyaviy darajadagi mehnat huquqlaridan boʻlib, ularni himoyalash korxonadagi komissiyalar tomonidan emas, balki xolis va adolatli organ sifatida sud tomonidan amalga oshirilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.

1.3. Xodimga mehnatda mayib boʻlganligi yoki kasb kasalligi tufayli yetkazilgan ziyonning oʻrnini yoxud xodimning mol-mulkiga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini ish beruvchi tomonidan qoplash haqidagi yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

Sudlar tomonidan ushbu turdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqish boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2003 yil 19 dekabrdagi “Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplashga oid nizolar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi 18-son qarori qabul qilingan.

1.4. Ish beruvchi tomonidan xodimga yetkazilgan maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

MKning 565-moddasida koʻra xodimning mehnat huquqlari buzilishi unga maʼnaviy va (yoki) jismoniy azob-uqubatlar yetkazishga sabab boʻlgan hollarda, sud ish beruvchi tomonidan xodimga yetkazilgan maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish toʻgʻrisida xodimning talabiga koʻra qaror chiqarishga haqli. Maʼnaviy ziyonning miqdori sud tomonidan belgilanadi.

1.5. Ishga qabul qilish rad etilganligi haqidagi yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

MKning 32-moddasiga koʻra ish beruvchi tomonidan ishga qabul qilish qonunga xilof ravishda rad etilgan shaxslar bilan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar ish beruvchining zimmasiga mehnat shartnomasini tuzish majburiyatini yuklatish toʻgʻrisidagi sud qarori qabul qilinishi natijasida tuzilgan mehnat shartnomasi asosida yuzaga keladi.

MKning 120-moddasiga koʻra ishga qabul qilish oʻziga qonunga xilof ravishda rad etilgan deb hisoblaydigan shaxs qonunga xilof ravishda rad etilganligi fakti ustidan belgilangan tartibda shikoyat qilishi, shu jumladan tegishli ishni taqdim etish, oʻziga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.

Nizolarni koʻrib chiqish chogʻida ishga qabul qilishni rad etishning qonuniyligini isbotlash vazifasi ish beruvchining zimmasiga yuklatiladi.

1.6. Ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda oldindan hal etilgan masalalar yuzasidan yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

MKning koʻpgina normalarida ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda hal etilishi lozim boʻlgan masalalar koʻrsatilgan.

MISOL

Agar oʻrindoshlik asosida ishlash xodimning, boshqa shaxslarning sogʻligʻiga yoki ishlab chiqarish jarayoni xavfsizligiga ziyon yetkazishi mumkin boʻlsa, ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda mehnat shart-sharoitlari hamda tartibining oʻziga xos xususiyatlarini inobatga olib, muayyan kasb, mutaxassislik va lavozimlarga nisbatan oʻrindoshlik asosida ishlashga cheklovlar belgilashi mumkin (MK 433-moddasi ikkinchi qismi).

Mehnat haqini oshirishning aniq miqdorlari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda belgilanadi (MK 482-moddasi).

1.7. Xodimlar va ish beruvchi jismoniy shaxslar oʻrtasida yuzaga keladigan yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi. Chunki ish beruvchi jismoniy shaxs boʻlsa, ularda mehnat nizolari boʻyicha komissiya tuzish imkoni boʻlmaydi.

1.8. Oʻzini mehnat qilish va mashgʻulotlar sohasida kamsitilishga uchragan deb hisoblayotgan shaxslarning yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

MKning 4-moddasi beshinchi qismiga koʻra mehnat va (yoki) mashgʻulotlar sohasida oʻzini kamsitilgan deb hisoblagan shaxs kamsitilish fakti ustidan belgilangan tartibda shikoyat qilishi, shu jumladan kamsitishni bartaraf etish hamda oʻziga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonning kompensatsiya qilinishi toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.

1.9. Xodim tomonidan ish beruvchiga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplash haqidagi yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

MKning 347-modda ikkinchi qismiga koʻra agar yetkazilgan zararning xodimdan undirilishi lozim boʻlgan summasi uning oʻrtacha oylik ish haqidan oshib ketsa yoki zarar aniqlangan kundan eʼtiboran bir oylik muddat oʻtgan boʻlsa, undirish sud tartibida amalga oshiriladi.

MKning 349-moddasi ikkinchi qismiga koʻra tashkilotga uning mehnat shartnomasi boʻyicha ishlaydigan rahbari tomonidan yetkazilgan zararning oʻrni ushbu Kodeksda belgilangan qoidalarga rioya etilgan holda tashkilot mulkdorining yoki u vakolat bergan organning qarori asosida qoplanadi.

Rahbar zararning oʻrnini ixtiyoriy tartibda qoplashni rad etgan taqdirda, yetkazilgan zarar sud tartibida undiriladi.

MKning 350-moddasida sud aybning darajasi va shaklini, aniq holatlarni va xodimning moddiy ahvolini hisobga olib, undiriladigan zarar miqdorini kamaytirishi mumkin.

Sud xodimdan undiriladigan zarar miqdorini kamaytirish toʻgʻrisidagi kelishuv bitimini tasdiqlashga haqlidir.

Agar zarar gʻarazli maqsad bilan sodir etilgan jinoyat sababli yetkazilgan boʻlsa, xodimdan undiriladigan zararning miqdorini kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

2. Sud organlari mazkur moddada sanab oʻtilgan mehnat nizolaridan tashqari boshqa mehnat nizolarini ham koʻrib chiqish vakolatiga ega.

Masalan, amaliyotda intizomiy jazoni bekor qilish, taʼtillar berish kabi mehnat nizolarini sud tomonidan koʻrib chiqilishi koʻp uchraydi.

Ish beruvchi tomonidan ishga qabul qilishda qonunbuzarlikka yoʻl qoʻyilganligi aniqlangan taqdirda, ushbu holat yuzasidan vujudga keladigan nizolar hamda xodimga yetkazilgan maʼnaviy zararni ish beruvchidan undirish toʻgʻrisidagi ishlar faqat sud tartibida hal etiladi.

Agar bir mehnat nizosi yuzasidan xodimning bir necha talablari mavjud boʻlib, ulardan hech boʻlmaganda bittasi sudda

koʻrilishi lozim boʻlgan mehnat nizosi boʻlsa, barcha talablar sudda koʻrib chiqilishi lozim.

Shu oʻrinda aytib oʻtish joizki, yakka tartibdagi mehnatga oid munosabat bilan fuqarolik -huquqiy xususiyatga ega boʻlgan munosabatlarni bir-biridan farqlash lozim.

Fuqarolik - huquqiy tusdagi shartnoma tuzilganda fuqaro tashkilot bilan mehnat munosabatlariga kirishmaydi, uning taraflari xodim va ish beruvchi emas, balki ijrochi va buyurtmachi hisoblanadi, shuningdek MKda nazarda tutilgan kafolatlar fuqarolik - huquqiy tusdagi shartnomada nazarda tutilmaydi, shu sababli taraflarning munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasiga koʻra, har kimga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining hamda boshqa tashkilotlarning, ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari va harakatsizligi ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi.

XALQARO STANDARTLAR

Inson huquqlari boʻyicha Umumjahon deklaratsiyasining 8-moddasiga koʻra, har bir inson unga Konstitutsiya yoki qonun orqali berilgan asosiy huquqlari buzilgan hollarda vakolatli milliy sudlar tomonidan huquqlari buzilgan hollarda vakolatni milliy sudlar tomonidan huquqlarining samarali tiklanishi huquqiga ega.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismi sudlarga tegishli boʻlib, sudlar tomonidan tashkilotda mehnat nizolari komissiyasi mavjud boʻlsa-da, mehnat nizosi mehnat nizolari komissiyasida koʻrilmagan degan vaj bilan xodimning arizasini koʻrib chiqishni sudlar tomonidan rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi