1. Jamoaviy mehnat nizosini hal etish yoki tartibga solish boʻyicha davlat organlari sirasiga Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, uning hududiy organlari (Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda viloyatlar va Toshkent shahar kambagʻallikni qisqartirish va bandlik bosh boshqarmalari) kiradi.

Vazirlik faoliyatining asosiy yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:

mehnat bozorini, band va ishsiz aholini tarkibiy tahlil qilish, ishsizlarni manzilli aniqlash va ularning hisobini yuritish — mehnat bozorini tahlil qilish va ishsizlarning hisobini manzilli (nomma-nom) yuritish, iqtisodiyotning rivojlanib kelayotgan tarmoq va sohalarida mehnat resurslariga boʻlgan talabni prognoz qilish, mehnat bozoridagi tarkibiy muammolarni aniqlash va nomutanosibliklarning oldini olish, Xalqaro mehnat tashkiloti bilan faol hamkorlikda ishlash;

aholi bandligini taʼminlash dasturlarini shakllantirish, boʻsh ish oʻrinlari hisobini yuritish, ishsizlarni ishga joylashtirish — har yil uchun hududlar, tarmoq va sohalar kesimida aholi bandligini taʼminlash dasturini ishlab chiqish va uning amalga oshirilishini muvofiqlashtirish, mavjud boʻsh ish oʻrinlari hisobini yuritish va monitoring qilish, ishsiz fuqarolarni ishga joylashtirishni tashkil etish va ish beruvchilar bilan bogʻlash;

kambagʻallikni qisqartirish — kambagʻallik dinamikasi va tarkibini tahlil qilish, oilalarni kambagʻallikdan chiqarish individual rejalarining ishlab chiqilishini tashkil etish va ijrosini muvofiqlashtirish, aholini kambagʻallikdan chiqarish boʻyicha amalga oshirilgan ishlarni joylarga chiqqan holda oʻrganish hamda natijasi boʻyicha “Kambagʻallikdan farovonlik sari” dasturini amalga oshirish boʻyicha respublika komissiyasiga (keyingi oʻrinlarda — Respublika komissiyasi) har oyda maʼlumot kiritib borish;

hokim yordamchilari faoliyatini muvofiqlashtirish — mahallada tadbirkorlikni rivojlantirish, aholi bandligini taʼminlash va kambagʻallikni qisqartirish masalalari boʻyicha tuman (shahar) hokimining yordamchisi (keyingi oʻrinlarda — hokim yordamchisi) faoliyatini uslubiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash, istiqbolli loyihalar bilan ishlash koʻnikmasi va malakasini oshirib borishni doimiy tahlil qilish, eng muhim samaradorlik koʻrsatkichlarini ishlab chiqish va baholash, faoliyatida aniqlangan tizimli muammolarni bartaraf etish boʻyicha takliflar ishlab chiqish;

kasbiy standartlarni ishlab chiqish, kasb-hunar va xorijiy tillarga oʻqitish, malakani baholash — xalqaro ekspertlarni jalb qilgan holda xorijda tan olinadigan kasbiy standartlarni ishlab chiqish, talab yuqori boʻlgan kasb va xorijiy tillarga oʻqitish boʻyicha davlat buyurtmasini shakllantirish, standartlar asosida malakani baholash xizmatlari bozorini tartibga solish, sohaga xususiy sektorni keng jalb qilish;

munosib mehnat sharoitlarini yaratish, mehnat meʼyorlariga rioya etilishini oʻrganish, mehnat huquqini taʼminlash hamda mehnatni muhofaza qilish — munosib mehnat tamoyillari va xalqaro standartlarni joriy etish, mehnat munosabatlarini tartibga solishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish, mehnat huquqlarini himoya qilish, shuningdek mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda munosib mehnat sharoitlarini taʼminlash.

2. Tashkilotlarda ish beruvchi va mehnat jamoasi oʻrtasida jamoaviy mehnat nizosi vujudga kelsa, ish beruvchi keyingi ish kunidan kechiktirmay mazkur nizo haqida tegishli davlat organiga yozma yoki elektron shaklda axborot berishi lozim. Zero, davlat organi mazkur nizoni bartaraf etish boʻyicha zarur chora-tadbirlarni qoʻllaydi.

Ish beruvchini mazkur majburiyatini bajarmasligi Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 49-moddasida koʻrsatilgan maʼmuriy huquqbuzarlikni keltirib chiqaradi.

3.1. Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi ish beruvchi va mehnat jamoasi oʻrtasida vujudga keladigan jamoaviy mehnat nizosini tartibga solish sohasida quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:

3.2. Vazirlik ijtimoiy sheriklikning tarmoq va respublika darajasida yuzaga keladigan jamoaviy mehnat nizolarining hisobini yuritadi.

Har bir mehnat nizolari, ayniqsa jamoaviy mehnat nizolari mehnat munosabatlaridagi salbiy holat hisoblanadi, buning oldini olish munosib mehnatni taʼminlashga xizmat qiladi. Jamoaviy mehnat nizolarining hisobini yuritish kelgusida ushbu salbiy holatlarni oldini olish uchun amalga oshiriladigan ishlar, dasturlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.

3.3. Vazirlik jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solishga ijtimoiy sherikchilik va hamkorlik asosida koʻmaklashadi.

Jamoaviy mehnat nizolarini hal etishda ijtimoiy sherikchilik va hamkorlikning oʻrni beqiyosdir.

Ijtimoiy sherikchilikda barcha taraflar manfaati himoya qilinadi. Ularning oʻzaro hamkorligi samarali natija keltirib chiqaradi.

3.4. Shuningdek, Oʻzbekistonda jamoaviy mehnat nizolarini hal etishda yangi institut boʻlgan mehnat arbitrajlarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.

Buning uchun, malakali mehnat arbitrlari kerak boʻladi. Mehnat arbitrlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (uning F.I.O., lavozimi, maʼlumoti va arbitrlikka tayinlangan sana) u arbitrlikka tayinlangan kun boʻyicha maʼlumotlar bazasini shakllantiradi va vazirlikning rasmiy veb-saytida joylashtiradi.

3.5. Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi mehnat arbitrlarini tayyorlash va malakasini oshirish tartibini belgilaydi va uni amalga oshirilishini tashkil etadi.

3.6. Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi mehnat arbitrajida jamoaviy mehnat nizosini koʻrib chiqishga doir ishlarni tashkil etish toʻgʻrisidagi tavsiyalar ishlab chiqari va ularni tasdiqlaydi.

Ushbu jamoaviy mehnat nizosini koʻrib chiqishga doir ishlarni tashkil etish toʻgʻrisidagi tavsiyalar vujudga kelayotgan jamoaviy mehnat nizolaridan kelib chiqadi.

Masalan, oxirgi vaqtlarda ayrim yirik tashkilotlarda xodimlar ish haqini koʻpaytirish boʻyicha ish beruvchiga talab qoʻygan holatlar haqida maʼlumotlar jamoatchilikda muhokama qilinmoqda.

Demak, mehnat arbitrlarini aynan ish haqini belgilash va uni oʻzgartirishga oid qonunchilik talablari, oʻzaro kelishuvga erishishning samarali mexanizmlari haqida tayyorlash lozim boʻladi.

4.1. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda viloyatlar va Toshkent shahar kambagʻallikni qisqartirish va bandlik bosh boshqarmalari ish beruvchi va mehnat jamoasi oʻrtasida vujudga keladigan jamoaviy mehnat nizosini tartibga solish sohasida quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:

4.2. Yaʼni, mazkur tashkilotlar jamoaviy mehnat nizolari ijtimoiy sheriklikning birlamchi (boshlangʻich) va hududiy darajada vujudga kelganda, ularning hisobotini yuritadi va tizimli tahlil qilib boradi.

4.3. Ushbu toifadagi jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solishga ish beruvchi va mehnat jamoasiga koʻmaklashadi.

Jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solishga koʻmaklashish, avvalambor qonunchilik talablarini tushuntirishdan, yaʼni targʻibotdan boshlanadi. Yaʼni Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda viloyatlar va Toshkent shahar kambagʻallikni qisqartirish va bandlik bosh boshqarmalari jamoaviy mehnat nizosi vujudga kelgandan keyin emas, balki ushbu nizo kelib chiqmasdan oldin targʻibot ishlarini olib borishi kerak boʻladi.

Agar jamoaviy mehnat nizosi vujudga kelgan taqdirda uni hal etish bosqichlari, tartibi va muddatlari, taraflarning huquq majburiyatlarini tushuntirish kerak boʻladi.

5.1. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida jamoaviy mehnat nizosini hal etish yoki tartibga solish boʻyicha davlat organlari Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, uning hududiy organlarining jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solishdagi huquq va majburiyatlari koʻrsatilgan.

5.2. Jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlari mazkur toifadagi nizolarni oʻrganish jarayonida nizo taraflari vakillarining vakolatlari qonun normalariga muvofiq rasmiylashtirilganligini tekshirishlari mumkin.

5.3. Jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlarining asosiy vazifalaridan biri bu jamoaviy mehnat nizolarining yuzaga kelish sabablarini aniqlash, ularni tahlil qilish va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflar ishlab chiqishdan iborat.

Zero, jamoaviy mehnat nizolari turli vaziyatlarda vujudga keladi. Masalan, quyidagi holatlarda jamoaviy mehnat nizolari yuzaga chiqishi mumkin:

belgilangan yoki oʻzgartirilgan mehnat sharoitlari (ish haqi) bilan bogʻliq nizolar;

ish beruvchi jamoa shartnomasi yoki kelishuvining munozarali qoidalari boʻyicha muzokaralar jarayonini oʻtkazishdan bosh tortsa yoki nizoli jamoa shartnomani tuzishga xohish bildirsa;

ish beruvchi tashkilotning ichki hujjatlarini tasdiqlashda kasaba uyushmasi fikrini mensimaslik natijasida.

5.4. Shuningdek, jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlari nizoning taraflariga uni koʻrib chiqish va tartibga solishning barcha bosqichlarida uslubiy yordam koʻrsatish vakolatiga ega.

MKning 573-moddasiga koʻra jamoaviy mehnat nizosini hal etish (tartibga solish) tartibi yarashtirish komissiyasi tomonidan koʻrib chiqish, nizoni mediator ishtirokida koʻrib chiqish, nizoni mehnat arbitrajida koʻrib chiqish bosqichlardan iborat.

6. Jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlari jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solishda ish beruvchilar va mehnat jamoasi yoki ularning vakillari bilan hamkorlik qiladi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 3 iyuldagi “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatidan, Respublika kasaba uyushmalari birlashmalaridan va Ish beruvchilar respublika birlashmalaridan tuzilgan vakillardan iborat boʻlgan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi tuzilgan.

Mazkur Qaror asosida tasdiqlangan “Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar toʻgʻrisida”gi Nizomning 5-bandiga koʻra, Quyidagilar Respublika komissiyasining asosiy vazifalari hisoblanadi:

xodimlar va ish beruvchilarning mehnat huquqlarini, iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini himoya qilishga, aholi turmush darajasini oshirishga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirishni taʼminlash masalalari boʻyicha maslahatlashuvlar oʻtkazish va tomonlar pozitsiyalarini kelishish;

pozitsiyalar, huquqlar va manfaatlarni oʻzaro hisobga olish asosida tomonlarning amaliy hamkorligini taʼminlash;

Bosh bitim tuzish va uning ijrosini nazorat qilish orqali ijtimoiy-mehnat munosabatlarini jamoa-shartnoma asosida tartibga solishga koʻmaklashish;

xalqaro tajribani oʻrganish, ijtimoiy sheriklik va ijtimoiy-huquqiy munosabatlar sohasida tegishli xorijiy tashkilotlar tomonidan oʻtkaziladigan tadbirlarda ishtirok etish, xalqaro mehnat normalarini ratifikatsiya qilish va qoʻllash bilan bogʻliq masalalar yuzasidan maslahatlashuvlar oʻtkazish;

Xalqaro mehnat konferentsiyasi kun tartibi bandlariga doir savolnomaga javoblar va hukumatlarning Konferentsiya tomonidan muhokama etiladigan matnlarga taklif etiladigan fikr-mulohazalari boʻyicha maslahatlashuvlar oʻtkazish;

Xalqaro mehnat tashkilotining xalqaro mehnat normalari qoʻllanilishiga koʻmaklashish uchun uch tomonlama maslahatlashuvlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi 144-sonli Konventsiyasida (Jeneva, 1976 yil 21 iyun) nazarda tutilgan tartib-taomillarni amalga oshirish haqidagi yillik maʼruzalarni eʼlon qilish;

ratifikatsiya qilinmagan va hali qoʻllanilmayotgan konventsiyalar hamda tavsiyalarni qoʻllashga va tegishli hollarda ratifikatsiya qilishga koʻmaklashish uchun koʻriladigan chora-tadbirlarni aniqlab olish maqsadida bunday konventsiya va tavsiyalarni vaqti-vaqti bilan koʻrib chiqish.