1. Sharhlanayotgan modda jamoaviy mehnat nizolari vujudga kelganida, taraflar, yaʼni ish beruvchi va xodimlar yarashtirish tartib-taomillarini qoʻllashdan bosh tortgan taqdirda qanday huquqiy taʼsir choralari koʻrilishini va ikkinchi tarafning huquqlarini belgilaydi.

Zero, mazkur modda jamoaviy mehnat nizolarini hal etishning toʻlaqonli, bosqichma-bosqich va adolatli mexanizmlarini belgilaydi. Unda ikki asosiy tamoyil amal qiladi:

majburiy muzokaralar tamoyili – nizolarni hal etishning ilk va asosiy shakli sifatida;

maqbul muddatlarda hal etish va fuqarolik jamiyati institutlari (mediator va arbitraj) ishtirokini taʼminlash.

Chunonchi, jamoaviy mehnat nizosida ishtirok etuvchi taraflardan biri yarashtirish komissiyasini tuzishga yoki uning faoliyatida qatnashishga rad javobini bersa, ikkinchi taraf mazkur vaziyat yuzaga kelgan kundan keyingi ish kunidan kechiktirmasdan mediator ishtirokida nizoni hal qilish boʻyicha muzokaralar oʻtkazishni talab qilish huquqiga ega. Bu esa, nizoni hal etish imkoniyatini chegaralamaydi, aksincha, unga alternativ hal etish usulini (mediatsiya) qoʻllash imkonini beradi.

2. Agar tomonlardan biri mediator ishtirokida muzokara oʻtkazishdan asossiz ravishda bosh tortsa, ikkinchi tomonning qonuniy manfaatlariga ziyon yetkazishi mumkin. Shu sababli ikkinchi tarafga mazkur holatda mehnat arbitrajiga murojaat qilish huquqiga ega boʻladi. Bu esa jamoaviy mehnat nizosi yechimi topilishini sunʼiy choʻzishga yoʻl qoʻymaslik uchun xizmat qiladi.

Zero, nizoni hal etishda mediator — murosa vositachi sifatida namoyon boʻlsa, mehnat arbitraji — hal qiluvchi organ sifatida gavdalanadi.

Agar taraflardan biri jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida hal etishdan boʻyin tovlasa, ikkinchi tomon keyingi ish kunidan kechiktirmay nizoni mehnat arbitrajida hal etish talabini qoʻyishga haqli hisoblanadi.

Bu esa, nizo tomonlarni muzokaralarga majburlamaydi, balki muzokaralardan bosh tortish natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan protsessual boʻshliqni mehnat arbitraji orqali toʻldirish imkonini beradi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismi jamoaviy mehnat nizolarini hal etish jarayonida ish beruvchining faol va hamkorlikda ishtirok etish majburiyatini belgilaydi. Bu norma mehnat nizolarini tinch va huquqiy yoʻl bilan tartibga solish uchun yarashtiruv mexanizmlarining muhimligini taʼkidlaydi.

Yarashtiruv tartib-taomillari jamoaviy mehnat nizosini hal etishga (tartibga solishga) olib kelmagan deb hisoblanishi deganda agar ish beruvchi yoki uning vakili yarashtiruv jarayonida qatnashishdan bosh tortsa, yarashtiruv usullari samarasiz boʻlganligini, bu esa, jamoaviy mehnat nizosini hal qilishning keyingi bosqichiga oʻtish imkoni vujudga kelganligi tushuniladi.

Yaʼni, ish beruvchi oʻz majburiyatlarini bajarmasa, bu xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilishda toʻsiq sifatida baholanadi. Yarashtiruvning samarasiz deb topilishi xodimlar uchun qonunan asoslangan harakatlar qilishga sharoit yaratadi.

Bu xodimlar oʻz huquqlarini himoya qilishda navbatdagi bosqich — sud orqali amalga oshirishlariga sabab boʻladi.