1. Ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilishda MKda qayd etilgan mehnat shartnomasini bekor qilish tartib-qoidalarga qatʼiy rioya etishi zarur. Aks holda mehnat shartnomasini bekor qilish haqida chiqarilgan har qanday buyruq qonunga nomuvofiq ravishda qabul qilingan hisoblanadi. Hattoki mehnat shartnomasini bekor qilish asoslarining taʼrifini ham toʻgʻri belgilash muhim ahamiyat kasb etadi.

Xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish MKning 170-moddasiga asosan buyruq bilan rasmiylashtiriladi. Ushbu modda uchinchi qismi talabiga koʻra mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi buyruqda mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari MKning yoxud tegishli qonunning moddasiga (bandiga) havola qilingan holda MK yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar moddalarining (bandlarining) taʼriflariga aniq muvofiq tarzda koʻrsatilishi kerak.

Ishga tiklashga oid mehnat nizolarini koʻrib chiqayotgan sud tomonidan agar xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish asoslarining taʼrifi notoʻgʻri deb yoki qonunchilikka muvofiq emas deb topilgan taqdirda, sud ushbu taʼrifni oʻzgartirishi va qarorda mehnat shartnomasini bekor qilish asosini qonunchilikka qatʼiy muvofiq ravishda qonunning tegishli moddasiga (qismiga, bandiga, xatboshiga) havola qilgan holda koʻrsatishi shart.

Ushbu norma sudga vakolat berishi bilan birga majburiyat ham yuklamoqda.

MISOL

Tashkilotdagi mehnat intizomini muntazam ravishda buzib kelayotgan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusiga koʻra bekor qilishda dastlab xodim ilgari sodir qilgan nojoʻya xatti-harakati uchun intizomiy javobgarlikka tortilgan-tortilmaganligi aniqlanishi lozim. Mehnat intizomini qoʻpol ravishda buzmagan va birinchi marta mehnat intizomini buzishga yoʻl qoʻygan xodimni MK 161-modda ikkinchi qismining 4-bandi bilan ishdan boʻshatish mumkin emas. Ammo xodim birinchi marta boʻlsa-da, qoʻpol intizomiy nojoʻya xatti-harakat sodir etgan boʻlsa, mehnat nizosini koʻrib chiqayotgan sud oʻzining qarorida mehnat shartnomasini bekor qilishning taʼrifini “xodimning oʻz mehnat majburiyatlarini muntazam ravishda buzganligi” emas, balki “xodimning oʻz mehnat majburiyatlarini bir marta qoʻpol ravishda buzganligi” deb va asosini MK 161-modda ikkinchi qismining 5-bandi deb koʻrsatishi kerak.

Zero, mehnat shartnomasini bekor qilish sababi va asosini toʻgʻri belgilash uning qonuniyligini taʼminlaydi. Bunda MKda belgilangan norma talablariga ham toʻliq amal qilish lozim.

Sud ishga tiklashga oid mehnat nizolarini koʻrib chiqish jarayonida ishga tiklashga asoslar mavjud boʻlgan taqdirda, sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan majburiyatni sud tomonidan bajarishga ehtiyoj qolmaydi. Ushbu norma mehnat shartnomasini bekor qilishdagi barcha qoidalarga rioya etilgan va faqat mehnat shartnomasini bekor qilish asoslarining taʼrifi notoʻgʻri deb yoki qonunchilikka muvofiq emas deb topilgan taqdirda qoʻllaniladi.

Shuningdek, sud xodimning iltimosiga koʻra mehnat shartnomasini bekor qilish bilan bogʻliq mehnat nizosini koʻrish chogʻida ishga tiklash masalasini hal etmasligi mumkin, bunday holda ishdan boʻshatish asosining taʼrifini oʻzgartirish masalasini koʻrib chiqadi. Yaʼni sud mehnat shartnomasini bekor qilish asosining taʼrifi notoʻgʻri yoki amaldagi qonun hujjatlariga nomuvofiq deb topgan taqdirda, uni oʻzgartiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 26-son qarorining 65-moddasiga koʻra, agar sud ishga tiklash haqidagi nizoni hal qilishda ish beruvchining mehnat munosabatlarini bekor qilishga asosi boʻlgan deb topsa, ammo mehnat shartnomasini bekor qilish taʼrifi notoʻgʻri yoki amaldagi qonunga mos boʻlmasa, sud taʼrifni oʻzgartiradi va hal qiluv qarorida mehnat shartnomasini bekor qilish sababini qonunga aniq mos holda, qonunning tegishli moddasiga tayangan holda koʻrsatadi.

Shuningdek, sud xodimning iltimosiga koʻra, mehnat shartnomasini bekor qilish taʼrifining asosi sifatida mehnat shartnomasi taraflarning kelishuviga koʻra yoki xodimning oʻz tashabbusi bilan bergan arizasiga asosan bekor qilinganligini ham belgilashi mumkin.

2. Sud nizo koʻrish jarayonida qonun hujjatlarida nazarda tutilgan kafolatlar berilishi toʻgʻrisidagi va xodimga toʻlanishi lozim boʻlgan ishdan boʻshatish nafaqasining miqdori haqidagi masalani hal qiladi.

Chunonchi, sud mehnat shartnomasining bekor qilinishi chogʻida ishdan boʻshatilgan xodimga mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan toʻlovlar toʻlab berilmaganligini aniqlasa, xodimga mazkur kafolatlar berilishini taʼminlaydi. Yaʼni, sud ish beruvchi zimmasiga aniq moddiy javobgarlik yuklaydi.

Sud xodimga undirilishi lozim boʻlgan ishdan boʻshatish nafaqasini MKning 173-modda talablaridan asoslanib belgilaydi.

Bir soʻz bilan aytganda, xodimga yetkazilgan zararni qoplash majburiy progul vaqti uchun haq, mehnat shartnomasini bekor qilish yoki boshqa ishga oʻtkazish yuzasidan shikoyat qilish bilan bogʻliq xarajatlarni va maʼnaviy zarar uchun kompensatsiya undirish orqali ifodalanadi.

3. Xodim mehnat shartnomasini bekor qilishining taʼrifi oʻzining shaʼni va qadr-qimmatini kamsitgan deb hisoblasa, fuqarolik sudi nizoni koʻrish bilan bir vaqtda, xodimning talabiga koʻra, unga yetkazilgan maʼnaviy zararni toʻlash masalasini ham hal etadi.

Maʼnaviy zarar miqdori ish beruvchining xatti-harakatlariga baho bergan holda aniqlanib, u xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan kam boʻlishi mumkin emas. Sud xodimga yetkazilgan maʼnaviy zararni undirishda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000 yil 28 apreldagi “Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 7-sonli qarorida belgilangan tavsiyalarini eʼtiborga olmogʻi lozim.

Shuningdek, sud ishga tiklash oʻrniga xodimning iltimosiga koʻra uning foydasiga uch oylik ish haqidan kam boʻlmagan miqdorda qoʻshimcha tovon undirishi mumkin.

Ish buruvchi tomonidan xodimga yetkazilgan maʼnaviy zarar miqdori xodimga undirib berilgan moddiy zarar yoki majburiy progul uchun undirib berilgan haq miqdoriga bogʻliq holda qoplanishi mumkin emas.

Xodimga yetkazilgan maʼnaviy zararni qoplash miqdorini belgilashda adolatlilik va oqilonalik talablari inobatga olinmogʻi lozim.