1. Mehnat qonunchiligiga muvofiq, jamoa shartnomasi xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi munosabatlarini tartibga soluvchi asosiy huquqiy hujjat hisoblanadi.

Mehnat nizolari boʻyicha komissiyalarni tuzish, uning son tarkibi va vakolat muddati jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi va xodimlar oʻrtasidagi kelishuvda belgilanadi.

Sharhlanayotgan normaga koʻra, agar korxonada jamoa shartnomasi tuzilmagan boʻlsa ham mehnat nizolarini hal etish mexanizmini saqlab qolish uchun ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi oʻrtasidagi kelishuv asosida mehnat nizolari boʻyicha komissiya tuzilishi mumkin. Bu esa kasaba uyushmasining rolini mustahkamlaydi. Chunki kelishuv tuzishda uning ishtiroki zarur ahamiyat kasb etadi.

Jamoa shartnomasida mehnat nizolari boʻyicha komissiya faoliyatini bevosita tashkilotda, shuningdek tarkibiy tuzilmalarda joriy etish nazarda tutilishi mumkin.

Mehnat nizolari boʻyicha komissiya tarkibi ish beruvchi va xodimlar vakillari tomonidan tenglik asosida shakllantiriladi.

Komissiyaga xodimlar vakillaridan ajratilgan aʼzolar tegishli organning qarori bilan, ish beruvchining vakili esa, uning buyrugʻi bilan tasdiqlanadilar. Komissiya aʼzolarini oʻzgartirish ham shu tartibda amalga oshiriladi.

Agar jamoa shartnomasida mehnat nizolari boʻyicha komissiya tarkibi belgilanmagan boʻlsa, ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi oʻrtasidagi kelishuvda komissiya tarkibi, ish tartibi, qaror qabul qilish qoidalari aniqlashtiriladi.

Shu bois, mazkur kelishuv qonunga zid boʻlmasa, jamoa shartnomasidek bir xil kuchda amal qiladi.

Agar korxonada kasaba uyushmasi mavjud boʻlmasa, mehnat nizolari boʻyicha komissiya xodimlarning umumiy yigʻilishi qarori bilan tuzilishi mumkin.

2. Mehnat nizolari boʻyicha komissiya faqat tashkilot darajasida emas, balki tarkibiy boʻlinmalarda ham tuzilishi mumkin. Mazkur komissiyalar jamoa shartnomasida maxsus tartib asosida yoki ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi oʻrtasida alohida kelishuv asosida tuziladi.

Tarkibiy boʻlinmada tuzilgan komissiya ham umumiy komissiya kabi tenglik asosida (xodimlar va ish beruvchi vakillari) tashkil etiladi.

Uning vakolati odatda shunga tegishli boʻlinmada yuzaga kelgan yakka tartibdagi mehnat nizolari bilan cheklanadi.

Agar nizo tarkibiy boʻlinma komissiyasida hal etilmasa, u holda yuqori darajadagi komissiya yoki sud tartibida koʻrib chiqilishi mumkin.

Sharhlanayotgan norma mehnat nizolarini hal qilishda markazlashgan organ bilan cheklanib qolmasdan, ichki boʻlinmalarda ham adolatli mexanizm yaratishga xizmat qiladi.

3. Ushbu qoida tashkilotning tarkibiy boʻlinmalarida (masalan, filiallar, tsexlar, boʻlimlar) mehnat nizolarini hal qilish tartibini belgilaydi. Unga koʻra, bunday boʻlinmalarda ham mehnat nizolari boʻyicha komissiyalar tashkil etilishi mumkin va ular tashkilotning markaziy mehnat nizolari boʻyicha komissiyasi kabi faoliyat yuritadi.

Ushbu normada tashkilotning mehnat nizolari boʻyicha komissiyalari faoliyat koʻrsatayotgan ayni oʻsha asoslarda ish yuritadi deganda ushbu asoslar jamoa shartnomasida yoki tashkilotning ichki hujjatlarida belgilangan normalar boʻyicha ish yuritishi kerakligi nazarda tutilmoqda. Agar jamoa shartnomasida nazarda nazarda tutilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan tashkilotning kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda aniqlanadigan ushbu komissiyalarning vakolatlari doirasida koʻrilishi mumkin.

Yaʼni, tarkibiy boʻlinmalarda tashkil etilgan mehnat nizolari boʻyicha komissiyasi qaysi turdagi nizolarni koʻrib chiqishi mumkinligi jamoa shartnomasida yoki kasaba uyushmasi bilan kelishuvda aniq belgilanishi kerak.

Boshqa asoslar boʻyicha yoki vakolatiga kirmaydigan ishlarni koʻrib chiqishi mumkin emas.

MISOL

Tasavvur qiling, “Gulzor” MChJning Toshkent shahridagi filialida xodim A. ish haqi miqdori boʻyicha ish beruvchi bilan kelisha olmadi. Filialda mehnat nizolari boʻyicha komissiya tashkil etilgan va uning vakolatlari doirasiga ish haqi boʻyicha nizolarni koʻrib chiqish kiritilgan. Xodim A. ariza bilan filial mehnat nizolari boʻyicha komissiyasiga murojaat qilishi mumkin. Komissiya nizoni koʻrib chiqib, xodim va ish beruvchi oʻrtasida kelishuvga erishishga harakat qiladi.

4. Ushbu qoida mehnat nizolari boʻyicha komissiyaning tashkil etilishidagi asosiy tamoyillarni belgilaydi: teng huquqlilik va vakillikning tengligi. Bu tamoyillar komissiyaning xolisligini va har ikki tarafning (xodimlar va ish beruvchi) manfaatlari hisobga olinishini taʼminlashga qaratilgan.

Mehnat nizolari boʻyicha komissiya ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan tuziladi. Bu degani, komissiyani tashkil etishda va uning tarkibini aniqlashda har ikki taraf ishtirok etadi.

Har bir tarafdan (ish beruvchi va kasaba uyushmasi) komissiyaga vakillar soni teng boʻlishi kerak. Masalan, agar komissiya 6 kishidan iborat boʻlsa, unda 3 nafari ish beruvchi vakillari, 3 nafari kasaba uyushmasi vakillari boʻlishi kerak.

Komissiya aʼzolari teng huquqlarga ega boʻlishi kerak. Bu degani, har bir aʼzo ovoz berish huquqiga ega, komissiya yigʻilishlarida ishtirok etish va oʻz fikrini bildirish huquqiga ega.

Teng vakillik va teng huquqlilik komissiyaning xolisligini taʼminlashga yordam beradi. Har bir tarafning manfaatlari hisobga olinishi va hech bir tarafning fikri ustunlik qilmasligi kerak.

Komissiyaning faoliyati muzokaralar va kelishuvga asoslangan boʻlishi kerak. Komissiya aʼzolari nizoni hal qilish uchun oʻzaro murosaga kelishlari kerak.

Agar tashkilotda kasaba uyushmasi boʻlmasa, u holda xodimlarning vakillik organi (masalan, xodimlarning umumiy yigʻilishida saylangan vakil) komissiyada ishtirok etishi mumkin.

5. Mehnat nizolari boʻyicha komissiya tuzish tashabbusi bildirilganda, bu taklif ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasiga yozma shaklda yuboriladi. Taklifni olganidan soʻng ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi oʻn kunlik muddat ichida komissiya tarkibiga oʻz vakillarini yuborishi shart. Ikki taraf ham komissiya ishida qatnashishi shart va tenglikda vakil yuborishi kerak.

6. Mehnat nizolari boʻyicha komissiya aʼzolari ikki tomondan shakllantiriladi. Kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan kiritilgan vakillar tegishli qoʻmita qarori bilan tasdiqlanadi.

Ish beruvchi tomonidan kiritilgan vakillar ish beruvchining rasmiy buyrugʻi bilan tasdiqlanadi. Bu bilan har ikki tomondan kiritilgan vakillarning huquqiy maqomi va vakolatlari rasmiylashtiriladi. Mazkur hujjatlar komissiya aʼzolariga huquq beradi.

7. Mehnat nizolari boʻyicha komissiyaning son jihatidan tarkibi, yaʼni nechta aʼzodan iborat boʻlishi, vakolatlari muddati, qonun bilan qatʼiy belgilab qoʻyilmagan.

Bu masala agar jamoa shartnomasi mavjud boʻlsa, shu shartnomada, agar u tuzilmagan boʻlsa ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi kelishib qabul qilgan ichki hujjatda belgilanadi.

Ushbu ichki hujjat Mehnat nizolari komissiyasi toʻgʻrisidagi nizom, ichki mehnat tartib qoidalari yoki boshqa ish beruvchining buyrugʻi bilan (kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan) tasdiqlangan boʻlishi mumkin.

8. MKda mehnat nizolari boʻyicha komissiyani tashkil etish va uning umumiy vazifalari belgilab qoʻyilgan.

Biroq komissiyaning ichki ish yuritish tartibi (masalan, yigʻilish qanday chaqiriladi, ovoz berish jarayoni, bayonnoma yuritish, arizani roʻyxatga olish, qarorni yetkazish tartibi) batafsil tartibga solinmagan.

Qonunchilikda qatʼiy tartib belgilanmagani tufayli, ish beruvchi va xodimlarning vakillik organi oʻzaro kelishib, komissiyaning ish yuritish qoidalarini ishlab chiqadi.

Odatda ish beruvchining buyrugʻi bilan tasdiqlangan va kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan yoki mehnat jamoasining umumiy yigʻilishida tasdiqlangan Mehnat nizolari boʻyicha komissiya toʻgʻrisida nizom ishlab chiqiladi. Nizom oʻz ichiga quyidagilarni qamrab olishi mumkin:

Komissiyaning tarkibi va uning vakolatlari;

murojaatlarni qabul qilish va roʻyxatga olish tartibi;

yigʻilishlarni chaqirish, bayonnoma yuritish va ovoz berish qoidalari;

qaror chiqarish va uni ijro ettirish mexanizmi;

qaror ustidan shikoyat qilish imkoniyatlari.

9. Sharhlanayotgan moddaning toʻqqizinchi qismida ish beruvchining majburiyatlaridan biri boʻlgan mehnat nizolari boʻyicha komissiyaning faoliyatini tashkiliy-texnik jihatdan taʼminlash koʻrsatilgan.

Shuningdek, ish beruvchiga majburiyat yuklatishidan tashqari yana bir huquq ham belgilangan, yaʼni xodimning roziligi bilan uning zimmasiga komissiya faoliyatini tashkiliy-texnik jihatdan taʼminlash uchun masʼul shaxs vazifalarini yuklatishi mumkin.

Mehnat nizolari boʻyicha komissiya mustaqil organ hisoblanadi, uning ish faoliyati uchun moddiy va tashkiliy sharoit yaratishi ish beruvchiga qoʻshimcha imtiyoz yoki ustunliklarni bermaydi.