1.1. Sharhlanayotgan moddada jamoaviy mehnat nizolari vujudga kelganda yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari qaysi tartibda amalga oshirilishi lozimligi bayon qilingan.

Xodimlar yoki ularning vakillari va ish beruvchilar yoki ularning vakillari oʻrtasidagi yangi mehnat shartlarini belgilash, mavjud mehnat shartlarini oʻzgartirish, jamoa kelishuvlarini, jamoa shartnomasini, shuningdek qonunchilikka muvofiq xodimlarning vakillari bilan kelishilgan holda qabul qilinadigan mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarni tuzish va oʻzgartirish hamda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarni va mehnatni muhofaza qilish qoidalarini qoʻllash masalalari boʻyicha tartibga solinmagan kelishmovchiliklar boʻyicha jamoaviy mehnat nizolari kelib chiqadi.

MISOL

Tashkilotdagi xodimlar jamoasi ish haqini oshirishni talab qilishlari va ushbu talabga koʻra ish beruvchi ish haqini oshirmasa, bu jamoaviy mehnat nizolaridan biri hisoblanadi.

Jamoaviy mehnat nizosini hal etish (tartibga solish) tartibi uchta bosqichdan iborat.

1.2. Birinchisi jamoaviy mehnat nizosini nizoni yarashtirish komissiyasi tomonidan koʻrib chiqishidir.

Yarashtirish komissiyasida jamoaviy mehnat nizolari koʻrib chiqilib, nizo yuzasidan taraflarning yarashuvini taʼminlaydigan hamda ish beruvchi va xodimlar yoki ularning vakillari oʻrtasidagi kelishuv asosida tuziladi.

MKning 574-moddasiga muvofiq, ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida jamoaviy mehnat nizosi yuzaga kelgan taqdirda, jamoaviy mehnat nizosi boshlangan kundan eʼtiboran ikki ish kunigacha boʻlgan muddatda, ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida jamoaviy mehnat nizosi yuzaga kelgan taqdirda esa jamoaviy mehnat nizosi boshlangan kundan eʼtiboran uch ish kunigacha boʻlgan muddatda yarashtirish komissiyasi tuziladi.

Mehnat qonunchiligiga muvofiq, yarashtirish komissiya ish beruvchi va kasaba uyushma qoʻmitasining roziligi asosida tuzilib, tomonlardan teng miqdorda vakillar saylanadi.

Komissiyaning tarkibi, vakolatlari va harakat qilish shartlari jamoa shartnomasi yoki ish beruvchi va kasaba uyushmasi tomonidan tasdiqlangan boshqa mahalliy hujjatlar bilan tartibga solinadi.

Yarashtirish komissiya ishchilar va ish beruvchilarning talablarini teng huquqlilikni taʼminlagan holda koʻrib chiqadi va tomonlarni yarashtirish choralarini koʻradi.

Boshlangʻich darajadagi mehnat nizolari hal qilish muddati besh ish kunigacha, boshqa darajalardagi mehnat nizolari oʻn ish kungacha hal qilinishi lozim.

Agar tomonlar komissiyaning takliflari rozi boʻlsa, ular uchun bajarishi shart boʻlgan yozma qaror qabul qilinadi va taraflar qarorning bayonnomasini imzolaydilar. Agar tomonlar kelishuvga erishmasalar, kelishmovchiliklar bayonnomasi tuziladi.

Jamoaviy mehnat nizoni hal etish jarayonida nizo taraflari tomonidan erishilgan kelishuvlar yozma shaklda rasmiylashtiriladi va jamoaviy mehnat nizosi taraflari uchun majburiy kuchga ega boʻladi. Ularning bajarilishi ustidan nazorat jamoaviy mehnat nizosining taraflari, shuningdek mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

1.3. Mehnat nizolarini hal qilishning yana bir bosqichi - bu neytral vositachi ishtirokida, yaʼni mediator ishtirokida hal qilishdir. Bu nizolarni hal qilishning samarali usulidir, chunki u tomonlarga suddan tashqari murosaga erishish va yaxshi munosabatlarni saqlash imkonini beradi.

Zero, Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida”gi Qonuni 4-moddasiga binoan, mediatsiya — kelib chiqqan nizoni taraflar oʻzaro maqbul qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator koʻmagida hal qilish usuli hisoblanadi.

Ish beruvchi va mehnat jamoasi oʻrtasida ish haqi miqdorining oʻzgarishi toʻgʻrisida, intizomiy jazolar toʻgʻrisida, nafaqalar va mukofotlar toʻlash toʻgʻrisida, mehnat sharoitlarining oʻzgarishi haqida va boshqa mehnat nizolari vujudga kelganda mediatsiya qoʻllanishi mumkin.

1.4. Jamoaviy mehnat nizosining taraflari quyidagi asoslarga (sabablarga) koʻra ushbu nizoni mehnat arbitrajida hal etish (tartibga solish) yuzasidan muzokaralar oʻtkazishi shart:

jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida hal etish (tartibga solish) yakunlanganidan keyin kelishmovchiliklar bayonnomasi tuzilgan taqdirda;

mediator nomzodi xususida jamoaviy mehnat nizosi taraflarining kelishuviga erishilishi kerak boʻlgan muddat tugagan taqdirda;

taraflarning yoki taraflardan biri jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida hal etishni (tartibga solishni) rad etganligi toʻgʻrisidagi bayonnoma rasmiylashtirilgan taqdirda.

2. Mehnat qonunchiligiga muvofiq, jamoaviy mehnat nizosi taraflarining hech biri yarashtiruv tartib-taomilida ishtirok etishdan bosh tortishga haqli emas.

Zero, mehnat jamoasi va ish beruvchi oʻrtasida vujudga keladigan har qanday nizolar sudgacha hal etilsa, tashkilotning ish samaradorligiga zarar yetmaydi va tashkilotning ichki kayfiyatiga salbiy taʼsir qilmaydi. Shuningdek, mazkur tartib-taomil xodimlar va ish beruvchining keyingi mehnat faoliyatidagi hamkorligini yanada mustahkamlashdi.

3. Ushbu qoida jamoaviy mehnat nizosini hal etish jarayonida ishtirok etuvchi barcha taraflarning majburiyatini belgilaydi. Unga koʻra, bu taraflar nizoni hal qilish uchun qonunchilikda belgilangan barcha imkoniyatlardan foydalanishlari shart. Bu nizoni tinch yoʻl bilan, muzokaralar va kelishuvlar orqali hal qilishga qaratilgan.

Taraflarning vakillari jamoaviy mehnat nizolarini hal qilish uchun quyidagi majburiyatlarni bajarishlari shart:

muzokaralar olib borish: Nizoni hal qilish uchun muzokaralar olib borish, oʻz pozitsiyalarini bildirish, boshqa tarafning fikrini eshitish va oʻzaro murosaga kelishga harakat qilish;

yarashtirish komissiyasida ishtirok etish. Yarashtirish komissiyasiga vakillar yuborish, komissiya yigʻilishlarida ishtirok etish va nizoni hal qilishga koʻmaklashish;

mediator xizmatidan foydalanish. Agar taraflar kelishsa, mediator xizmatidan foydalanish va uning yordamida nizoni hal qilishga harakat qilish;

mehnat arbitrajiga murojaat qilish. Agar yarashtirish komissiyasida kelishuvga erishilmasa, mehnat arbitrajiga murojaat qilish va uning tavsiyalarini koʻrib chiqish.

jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organiga murojaat qilish. Agar nizoni hal qilishning boshqa usullari natija bermasa, jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organiga murojaat qilish va uning yordamidan foydalanish;

qonunchilikka rioya qilish. Nizoni hal qilish jarayonida qonunchilikka rioya qilish, boshqa tarafning huquqlarini hurmat qilish va zoʻravonlikka yoʻl qoʻymaslik.

Yarashtirish komissiyasi, mediator, mehnat arbitraji, jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organi jamoaviy mehnat nizolarini hal qilish uchun quyidagi majburiyatlarni bajarishlari shart:

nizoni hal qilish uchun muzokaralar olib borish, taraflarning fikrini eshitish va oʻzaro murosaga kelishni taʼminlashga harakat qilish;

nizoni hal qilish jarayonida qonunchilikka rioya qilish, tarafning huquqlarini hurmat qilish va zoʻravonlikka yoʻl qoʻymaslik.

Jamoaviy mehnat nizosini hal etishda barcha taraflar qonunchilikda belgilangan barcha imkoniyatlardan foydalanishlari shart. Bu nizoni tinch yoʻl bilan, muzokaralar va kelishuvlar orqali hal qilishga qaratilgan.

4. Yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari qoʻllashda qonunchilikda maʼlum bir muddatlar belgilangan. Mazkur muddatlar jamoaviy mehnat nizolarining taraflari kelishuvi asosida belgilanadi.

Yarashtirish komissiyasida jamoaviy mehnat nizolari xususiyatiga qarab, besh ish kunida yoki oʻn ish kunida koʻrib chiqiladi.

Jamoaviy mehnat nizosi ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida jamoaviy mehnat nizosini hal etishda (tartibga solishda) ushbu nizo taraflarining vakillari ishtirokida besh ish kunigacha boʻlgan muddatda, jamoaviy mehnat nizosini ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida hal etishda esa vaqtinchalik mehnat arbitraji tuzilgan yoki jamoaviy mehnat nizosi doimiy asosda faoliyat koʻrsatayotgan mehnat arbitrajiga hal etish (tartibga solish) uchun topshirilgan kundan eʼtiboran oʻn ish kunigacha boʻlgan muddatda mehnat arbitrajida hal etiladi.

Jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida hal etish (tartibga solish) ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida besh ish kunigacha muddatda, ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida esa mediator tanlangan kundan eʼtiboran oʻn ish kunigacha boʻlgan muddatda amalga oshiriladi.

5. Belgilangan muddatlarda kelishuvga erishilmasa, lekin imkoniyatlardan toʻliq foydalanilmagan va bunga vaqt etmagan taqdirda yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillarini oʻtkazish uchun nazarda tutilgan muddatlar jamoaviy mehnat nizosi taraflarining roziligiga koʻra uzaytirilishi mumkin.

Agar bu muddat uzaytirilsa, muddatni uzaytirish toʻgʻrisidagi qaror yarashtirish komissiyasi majlisining bayonnomasi bilan rasmiylashtiriladi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida”gi Qonuning 23-moddasiga asosan, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisidagi kelishuvda belgilanadi. Bunda mediator va taraflar mediatsiya tartib-taomili oʻttiz kundan ortiq boʻlmagan muddatda tugallanishi uchun barcha mumkin boʻlgan choralarni koʻrishi kerak. Zarur boʻlgan taqdirda, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati taraflarning oʻzaro roziligi bilan oʻttiz kungacha uzaytirilishi mumkin.