1. Sharhlanayotgan moddaga muvofiq, ish beruvchi va mehnat jamoasi oʻrtasida ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida jamoaviy mehnat nizosi yuzaga kelgan taqdirda, jamoaviy mehnat nizosi boshlangan kundan eʼtiboran ikki ish kunigacha boʻlgan muddatda, ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida jamoaviy mehnat nizosi yuzaga kelgan taqdirda esa jamoaviy mehnat nizosi boshlangan kundan eʼtiboran uch ish kunigacha boʻlgan muddatda yarashtirish komissiyasi tuzilishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasining “Ijtimoiy sheriklik toʻgʻrisida”gi Qonuning 3-moddasiga koʻra, ijtimoiy sheriklik deganda davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi tushuniladi.

Yaʼni, ijtimoiy sheriklik mehnat bozorida tengsizlikka qarshi kurashish vositasi hisoblanadi. Bu xodimlarga ish beruvchi ega boʻlgan imtiyozlardan, sharoit va imkoniyatlardan teng foydalanishni kafolatlaydi. Davlat organlarini esa har qanday ijtimoiy muammoni hal qilishda jamiyat bilan hamkorlik qilishga undaydi.

Ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida jamoaviy mehnat nizosi yuzaga kelgan taqdirda deganda tashkilot xodimlari yoki xodimlar vakillari (kasaba uyushmasi qoʻmitasi) bilan ish beruvchi oʻrtasidagi mehnat nizolari tushuniladi, ushbu mehnat nizosiga hududiy, tarmoq yoki respublika kasaba uyushmalari, ish beruvchilar uyushmalari, davlat organlari aralashganda ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalari vujudga keladi.

2. Mehnat qonunchiligiga muvofiq yarashtirish komissiya ish beruvchi va kasaba uyushma qoʻmitasining roziligi asosida tuzilib, tomonlardan teng miqdorda vakillar saylanadi.

Komissiyaning tarkibi, vakolatlari va harakat qilish shartlari jamoa shartnomasi yoki ish beruvchi va kasaba uyushmasi tomonidan tasdiqlangan boshqa mahalliy hujjatlar bilan tartibga solinadi.

Ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida yuzaga kelgan jamoaviy mehnat nizosini hal etish chogʻida yarashtirish komissiyasi tuzilganligi ish beruvchining buyrugʻi yoki farmoyishi hamda kasaba uyushmasi qoʻmitasining qarori bilan rasmiylashtiriladi.

3. Ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida jamoaviy mehnat nizolarini hal etish boʻyicha yarashtirish komissiyalari tuzilganligi ish beruvchilar vakillari va xodimlar vakillari hamkorligida rasmiylashtirilgan hujjatlari, yaʼni, buyrugʻi, farmoyishi yoki qarori orqali tasdiqlanadi.

Ushbu hujjatlarni rasmiylashtirishga har ikki taraf ham masʼul hisoblanadi.

4. Yarashtirish komissiya tarkibiga ish beruvchi va mehnat jamoasi aʼzolaridan teng miqdorda vakillar tayinlanadi. Bu esa, tashkilotda yuzaga kelgan jamoaviy mehnat nizolarini hal etishda adolatni va taraflar tengligini taʼminlaydi. Shuningdek, komissiya tarkibiga tashqi ekspertlar va mutaxassislar jalb etilishi mumkin.

Yarashtirish komissiya jamoaviy mehnat nizolarini koʻrib hal etishda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlar va ichki mehnat hujjatlarida qayd etilgan normalarga tayanadi.

5. Yarashtirish komissiyasi mehnat nizosini koʻrib chiqayotgan paytda ish beruvchi tomonidan unga barcha zarur shart-sharoitlar yaratib berilishi lozim.

Yarashtiruv komissiyaning asosiy vazifasi jamoaviy mehnat nizolarini hal etish, yaʼni ish beruvchi va xodimlar oʻrtasidagi vujudga kelgan kelishmovchiliklar yuzasidan taraflar muzokarasini taʼminlash va jamoaviy mehnat nizolari hal etilgunga qadar taraflar oʻrtasidagi muloqotlarni tashkil etishdan iboratdir.

Jamoaviy mehnat nizosining mazmuni qanday boʻlishidan qatʼi nazar, ushbu nizo komissiya tomonidan koʻrib chiqiladi. Yaʼni, jamoaviy mehnat nizolari yarashtirish komissiyasi tomonidan koʻrib chiqilishi ishchilar va ish beruvchilar oʻrtasidagi tinch muloqotlarni taʼminlashda muhim rol oʻynaydi.

6. Boshlangʻich darajadagi mehnat nizolari hal qilish muddati besh ish kunigacha, boshqa darajalardagi mehnat nizolari oʻn ish kungacha hal qilinishi lozim.

Jamoaviy mehnat nizolarini koʻrib chiqish davomida taraflar quyidagi huquqlarga ega:

taraflar nizo yuzasidan oʻzaro kelishuvga erishish;

oʻz talablarini bildirish;

oʻz fikrlarini bildirish;

talablarini tasdiqlash;

oʻz talablarini qayta koʻrib chiqish;

oʻz fikrlarini tasdiqlash;

oʻz fikrlarini qayta koʻrib chiqish;

oʻz talablarini rad etish;

har bir taraf oʻz talablarini oʻzgartirish.

Jamoaviy mehnat nizosini yarashtirish komissiyasi tomonidan koʻrib chiqilishi uchun muddatlarni belgilanishi, ushbu nizolarni imkon qadar qisqa fursatlarda hal etishni maqsad qiladi. Chunki har bir mehnat nizosi xodimlarning mehnat huquqlarini buzilishi yoki tashkilotning faoliyatiga salbiy taʼsir etish bilan bogʻliq boʻladi.

7. Agar taraflar komissiyaning takliflariga rozi boʻlsa, ular uchun bajarishi shart boʻlgan yozma qaror qabul qilinadi va taraflar qarorning bayonnomasini imzolaydilar, bu nizo taraflar uchun majburiy kuchga ega hamda yarashtirish komissiyasining qarorida belgilangan tartibda va muddatlarda ijro etiladi.

Jamoaviy mehnat nizosini hal etish jarayonida nizo taraflari tomonidan erishilgan kelishuvlar yozma shaklda rasmiylashtiriladi va jamoaviy mehnat nizosi taraflari uchun majburiy kuchga ega boʻladi. Ularning bajarilishi ustidan nazorat jamoaviy mehnat nizosining taraflari, shuningdek mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

8. Yarashtirish komissiyasida jamoaviy mehnat nizosini koʻrish yakunlari boʻyicha kelishuvga erishilmagan taqdirda, jamoaviy mehnat nizosining taraflari kelishmovchiliklarning bayonnomasi tuziladi va nizo taraflari mazkur bayonnoma bilan imzo qoʻydirilgan holda tanishtirilib, ularga mediatsiya tartib-qoidalari asosida nizoni hal qilish tushuntiriladi.

Soʻngra taraflar jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida koʻrib chiqish toʻgʻrisida muzokaralarga kirishadi.

9. Sharhlanayotgan moddaning toʻqqizinchi qismiga koʻra agar yarashtirish komissiyasida kelishmovchiliklar bayonnomasi tuzilganidan keyin uch ish kuni ichida jamoaviy mehnat nizosining taraflari muzokaralarga kirishmasa, jamoaviy nizoni mediator ishtirokida koʻrib chiqish haqidagi masala taraflar kelishuvga erishmaganligi sababli olib tashlanadi.

Mazkur holatda muzokaralarga kirishish deganda taraflardan biri ikkinchi tarafga nizoni hal qilish uchun mediatorga murojaat etish haqida taklif kiritishi va ikkinchi taraf buni koʻrib chiqib, javob berishi tushuniladi.

Agar taraflar hech qanday harakat qilmasa, taklif kiritmasa, muzokaraga kirishmagan hisoblanadi.

Bu holda taraflar nizoni mehnat arbitrajiga koʻrib chiqish uchun topshirish toʻgʻrisidagi muzokaralarga oʻtadi.