Sharhlanayotgan moddada yakka tartibdagi mehnat nizosining koʻrib chiqilishi uchun sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar va davlat va nodavlat tashkilotlar koʻrsatilgan.

Shu oʻrinda aytib oʻtish lozimki, davlat boshqaruv organlari, tashkilotlar va cheklangan miqdordagi fuqarolar qonunda nazarda tutilgan hollarda boshqa shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga ariza bilan murojaat qilish huquqiga ega.

Yakka tartibdagi mehnat nizosini koʻrib chiqish haqidagi daʼvo bilan sudga xodim yoki kasaba uyushmasi qoʻmitasi, Davlat mehnat inspektsiyasining mansabdor shaxslari, ish beruvchi, qonunchilikda belgilangan tartibda adliya organlari va prokuror murojaat qilishga haqli.

MKning 20-moddasiga koʻra, xodim oʻn olti yoshga toʻlgan paytidan eʼtiboran mehnat huquqlari buzilganda mustaqil sudga daʼvo bilan murojaat qilish huquqiga ega. Oʻn olti yoshga toʻlmagan xodimlarning mehnat huquqlari ularning qonuniy vakillari (ota-onasi, homiy va vasiylari, farzandlikka oluvchilari) tomonidan himoya qilinishi mumkin.

MK 540-moddasining uchinchi qismi hamda “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 27-moddasiga muvofiq, kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning manfaatida mehnat huquqlarini himoya qilib, sudga murojaat qilishga haqli.

Oʻzbekiston Respublikasi “Prokuratura toʻgʻrisida”gi Qonunning 26-moddasiga koʻra, fuqaroning sud tartibida himoya qilinadigan huquq va erkinliklari buzilsa, lekin fuqaro sogʻligʻiga, yoshi yoki boshqa sabablarga koʻra sudda oʻz huquq va erkinliklarini shaxsan himoya qilish imkoniyatiga ega boʻlmasa, daʼvoni prokuror taqdim etadi va sudda quvvatlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 13 apreldagi PQ-3666-son qarori bilan tasdiqlangan, “Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi toʻgʻrisida”gi Nizomning 11-bandi talabiga muvofiq, adliya organlari davlat organlari va davlat ishtirokidagi tashkilotlardagi mehnat nizosini koʻrish haqidagi ariza bilan sudga murojaat qilish vakolatiga ega.

Davlat mehnat inspektsiyasining mansabdor shaxslari, yaʼni davlat mehnat inspektori ham mehnat nizolari komissiyasining chiqargan qarori yuzasidan yoxud tekshirish davomida aniqlangan qonunbuzarlik holati yuzasidan sudga ariza bilan murojaat qilish huquqiga ega. Bu huquq MK va Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 7 noyabrdagi 706-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi toʻgʻrisida”gi nizomda koʻrsatilgan.

Shuningdek, ish beruvchi ham sudga mehnat nizosi yuzasidan murojaat qilish huquqiga ega. Ammo bu huquq barcha mehnat nizolarining turlariga taalluqli emas, sharhlanayotgan modda mazmunidan aniqlanishicha, yakka mehnat nizolari turlaridan biri boʻlgan xodimning yetkazgan zarari uchun uni qoplatish haqidagi nizolar boʻyicha sudga ariza berishi mumkin.

Ish beruvchining tashabbusi bilan berilgan boshqa yakka mehnat nizolari mehnat nizolari komissiyasida koʻrilishi lozim. Keyinchalik ish beruvchi, mehnat nizolari komissiyasining chiqargan qaroriga rozi boʻlmasagina sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻladi. Xodim esa har qanday yakka mehnat nizosi boʻyicha sudga murojaat qilish huquqiga ega.

Yakka mehnat nizolarini sudlarda koʻrishning tegishliligi qoidalarining oʻziga xos xususiyati mavjud.

Fuqarolik protsessual qonunchiligiga muvofiq, arizalar javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudga beriladi. Tashkilotlarga nisbatan arizalar ular davlat roʻyxatidan oʻtgan joydagi sudga beriladi.

Ammo FPK 34-moddasiga binoan, daʼvogarning tanlovi boʻyicha mehnatga doir huquqlarni tiklash toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogarning yashash joyidagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.

Bundan tashqari, voyaga yetmagan xodimlarning mehnat huquqlari buzilganda ularning huquqlarini himoya qilish maqsadida ularning ota-onalari, vasiylik va homiylik organlari va prokuror sudga murojaat qilishi mumkin.

Shuningdek, xodim muomalaga layoqatsiz deb eʼtirof etilgan taqdirda, uning huquqlari qonuniy vakillari, homiy yoki vasiylari tomonidan sud orqali himoyalanishi mumkin.

XALQARO STANDARTLAR

Inson huquqlari boʻyicha Umumjahon deklaratsiyasining 8-moddasiga koʻra, har bir inson unga Konstitutsiya yoki qonun orqali berilgan asosiy huquqlari buzilgan hollarda vakolatli milliy sudlar tomonidan huquqlari buzilgan hollarda vakolatni milliy sudlar tomonidan huquqlarining samarali tiklanishi huquqiga ega.