1. Sharhlanayotgan moddada, mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosini hal etish boʻyicha organ ekanligi qayd etilgan. Mehnat arbitraji deganda yarashtirish komissiyasida kelishuvga erishilmaganda taraflar oʻrtasidagi jamoaviy mehnat nizolarini hal etish uchun tuziladigan doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi organ hisoblanadi.

Mazkur organ tarkibiga jamoaviy mehnat nizosini hal etishni amalga oshiruvchi shaxs sifatida mehnat arbitri faoliyat yuritadi.

Mehnat arbitraji vaqtinchalik va doimiy asosda faoliyat yurituvchi organ sifatida tashkil etiladi.

Vaqtinchalik mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosi taraflari tomonidan mazkur jamoaviy mehnat nizosini hal etish uchun jamoaviy mehnat nizolarini hal etish boʻyicha tegishli davlat organi bilan birgalikda tuziladi.

Doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi mehnat arbitraji ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyaning qaroriga koʻra uning huzurida taraflarning kelishuvi asosida hal etish uchun oʻziga topshiriladigan jamoaviy mehnat nizolarini hal etish maqsadida tuziladi.

Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyaning asosiy vazifasi davlat boshqaruvi organlari, ish beruvchilar, kasaba uyushmalari va birlashmalari oʻrtasida ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirish, fuqarolarning mehnat huquqlarini, iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha samarali hamkorlikni amalga oshirishdan iborat.

Mazkur komissiya davlat organlari va boshqa tashkilotlarga mehnat arbitrajining tarkibini shakllantirish uchun nomzodlar taqdim etish boʻyicha soʻrov xati bilan yozma yoki elektron shaklda murojaat qiladi.

Bunda, davlat organlari va boshqa tashkilotlar ushbu soʻrov xati kelib tushgan kundan eʼtiboran uch kun ichida komissiyaga tegishli nomzodlarning roʻyxatini ularning roziligi asosida taqdim etadi.

Davlat organlari va boshqa tashkilotlar tomonidan taqdim etilgan nomzodlarning roʻyxati asosida ushbu roʻyxat taqdim etilgan kundan eʼtiboran uch kun ichida doimiy faoliyat koʻrsatuvchi mehnat arbitrajini tuzish va arbitrlarni tayinlash boʻyicha komissiya qarori qabul qilinadi. Arbitrlar uch yil muddatga tayinlanadi.

Mehnat arbitraji respublika darajasida yetti nafar, tarmoq darajasida besh nafar hamda boshlangʻich va hududiy darajada uch nafar arbitrni oʻz ichiga oladi.

Arbitrlarga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat hisoblanadi:

oliy maʼlumotga ega boʻlishi;

mehnat yoki mehnatni muhofaza qilish tizimida kamida uch yillik mehnat stajiga ega boʻlishi lozim.

Arbitrlarning vakolatlari quyidagi asoslarga koʻra muddatidan oldin tugatiladi:

arbitr komissiyaga vakolatini muddatdan oldin tugatish boʻyicha yozma ariza bergan taqdirda;

sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan taqdirda;

unga nisbatan sudning ayblov hukmi qonuniy kuchga kirgan taqdirda;

sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori asosida bedarak yoʻqolgan deb topilgan yoxud vafot etgan deb eʼlon qilinganda;

arbitrlikka tayinlangan xodimning ish beruvchisi u bilan mehnat shartnomasini bekor qilgan taqdirda;

ish yurituvidagi jamoaviy mehnat nizosining pirovard natijasidan bevosita yoki bilvosita manfaatdorligi aniqlangan taqdirda.

Arbitrlar jamoaviy mehnat nizosini hal etishda (tartibga solishda) ishtirok etish vaqtida nizoni hal etish (tartibga solish) vaqti uchun oʻrtacha ish haqi saqlab qolingan holda asosiy ishidan ozod qilinadi.

Arbitrlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (uning F.I.O., lavozimi, maʼlumoti va arbitrlikka tayinlangan sana) u arbitrlikka tayinlangan kundan eʼtiboran bir ish kuni ichida Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligining rasmiy veb-saytida joylashtiriladi.

2. Jamoaviy mehnat nizosining taraflari quyidagi asoslarga koʻra ushbu nizoni mehnat arbitrajida hal etish yoki tartibga solish yuzasidan muzokaralar oʻtkazishi shart. Yaʼni:

jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida hal etish (tartibga solish) yakunlanganidan keyin kelishmovchiliklar bayonnomasi tuzilgan taqdirda;

mediator nomzodi xususida jamoaviy mehnat nizosi taraflarining kelishuviga erishilishi kerak boʻlgan muddat tugagan taqdirda;

taraflarning yoki taraflardan biri jamoaviy mehnat nizosini mediator ishtirokida hal etishni (tartibga solishni) rad etganligi toʻgʻrisidagi bayonnoma rasmiylashtirilgan taqdirda.

Yuqorida qayd etilgan holatlar natijasida jamoaviy mehnat nizolarini mehnat arbitrajlarida koʻrib chiqish taraflar kelishuviga erishishning eng muhim vositasi va bosqichi hisoblanadi.

3. Jamoaviy mehnat nizosining taraflari oʻzaro muzokara natijasida mazkur nizoni mehnat arbitrajida hal etishga yoki tartibga solishga rozi boʻlgan taqdirda, ular tomonidan ushbu nizo yuzasidan ariza mehnat arbitrajiga topshirilgunga qadar mehnat arbitrajining qarorlarini bajarish majburiyligi toʻgʻrisidagi shartni oʻz ichiga olgan tegishli kelishuv tuziladi.

Jamoaviy mehnat nizosi taraflarining vakillari muzokara oʻtkazilgan kundan eʼtiboran quyidagi muddatlarda ushbu nizo yuzasidan arizani mehnat arbitrajida hal etish yoki tartibga solish uchun komissiya kotibiyatiga yozma yoki elektron shaklda topshirishi shart:

ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida (boshlangʻich, tashkilotdagi) ikki ish kunigacha boʻlgan muddatda;

ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida (hududiy, tarmoq, va respublika darajasida) esa toʻrt ish kunigacha boʻlgan muddatda.

Mazkur arizalarni hal etish uchun vaqtinchalik mehnat arbitraji yoxud doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi mehnat arbitrajiga hal etish uchun topshirilishi shart.

4. Vaqtinchalik mehnat arbitrajining tarkibi, arbitrlarning huquqlari va majburiyatlari hamda reglamenti ish beruvchi, xodimlar vakilining hamda jamoaviy mehnat nizolarini hal etish boʻyicha davlat organining qarori bilan belgilanadi. Yaʼni qoʻshma qaror tuziladi.

MKning 577-moddasiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda viloyatlar va Toshkent shahar kambagʻallikni qisqartirish va bandlik bosh boshqarmalari jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlaridir.

Doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi mehnat arbitrajining faoliyatini tashkil etish ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiya tomonidan tasdiqlanadigan nizom asosida amalga oshiriladi.

Shuningdek, Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasining fikr-mulohazalarini inobatga olgan holda Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2023 yil 20 iyuldagi 62-2023/B-son buyrugʻi bilan Doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi mehnat arbitraji toʻgʻrisidagi namunaviy nizom (roʻyxat raqami 3449, 2023 yil 26 iyul) tasdiqlangan boʻlib, doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi mehnat arbitraji MK, qonunchilik hujjatlari hamda ushbu namunaviy nizom asosida faoliyat olib boradi.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida jamoaviy mehnat nizosini mehnat arbitrajida hal etish muddatlari belgilangan.

Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosi topshirilgan kundan eʼtiboran bir ish kuni ichida jamoaviy mehnat nizosi taraflari va boshqa uchinchi shaxslarni, zaruriyatga koʻra, tarjimon, ekspert va mutaxassislarni ham ishni koʻrib chiqish vaqti va joyi haqida xabardor qiladi.

Xabardor qilingan boshqa uchinchi shaxslarning kelmaganligi jamoaviy mehnat nizosining koʻrib chiqilishiga toʻsqinlik qilmaydi.

Mehnat arbitraji tomonidan jamoaviy mehnat nizosi ushbu arbitrajga hal etish yoki tartibga solish uchun topshirilgan kundan eʼtiboran ijtimoiy sheriklikning birlamchi darajasida (boshlangʻich va hududiy darajada) jamoaviy mehnat nizosini hal etishda yoki tartibga solishda besh ish kunigacha boʻlgan muddatda, ijtimoiy sheriklikning boshqa darajalarida (respublika va tarmoq darajasida) hal etishda esa oʻn ish kunigacha boʻlgan muddatda hal etilishi yoki tartibga solinishi shart.

Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosini ushbu nizo taraflari yoki ularning vakillari ishtirokida koʻrib chiqadi.

Bunda, respublika darajasidagi jamoaviy mehnat nizosi yetti nafar, tarmoq darajasidagi jamoaviy mehnat nizosi besh nafar hamda boshlangʻich va hududiy darajadagi jamoaviy mehnat nizosi uch nafar arbitr tomonidan koʻrib chiqilishi lozim.

6.1. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismida mehnat arbitrajining huquq va majburiyatlari koʻrsatilgan.

6.2. Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosi taraflarining har bir murojaatlarini sinchkovlik bilan qonunchilik talablariga rioya etgan holda koʻrib chiqadi.

Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosini ushbu nizo taraflari (ularning vakillari) ishtirokida koʻrib chiqadi.

Bunda:

respublika darajasidagi jamoaviy mehnat nizosi yetti nafar arbitr tomonidan;

tarmoq darajasidagi jamoaviy mehnat nizosi besh nafar arbitr tomonidan;

boshlangʻich va hududiy darajadagi jamoaviy mehnat nizosi uch nafar arbitr tomonidan koʻrib chiqilishi lozim.

Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosini hal etish (tartibga solish) uchun uning sabab va shart-sharoitlarini joyiga chiqib oʻrganishi mumkin.

6.3. Mehnat arbitraji taraflarining har bir murojaatlarini koʻrib chiqishda, taraflar yetarlicha sharoit yaratib berishi va talab qilgan hujjatlar va maʼlumotlarni taqdim etishi kerak.

Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosiga oid tegishli axborotga ega boʻlgan shaxslarni jalb qilish va ularning roziligi bilan yozma tushuntirishlar olishi mumkin.

Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosini koʻrib chiqishda hamda ushbu nizoga taalluqli boʻlgan hujjat va maʼlumotlarni tarjima qilishda tarjimon xizmatidan foydalanishi mumkin.

6.4. Arbitr jamoaviy mehnat nizosi taraflarining murojaatlarini koʻrib chiqish, jamoaviy mehnat nizosi taraflariga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirish, zarur boʻlgan hollarda, davlat boshqaruvi organlari va boshqa tashkilotlarini jamoaviy mehnat nizosining ehtimol tutilgan ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa oqibatlari toʻgʻrisida xabardor qilish, jamoaviy mehnat nizosining mohiyatiga koʻra qaror qabul qilish, jamoaviy mehnat nizosini koʻrib chiqish vaqtida oʻziga maʼlum boʻlgan maʼlumotlarni oshkor qilmaslik majburiyatlariga ega.

6.5. Mehnat arbitraji jamoaviy mehnat nizosining mohiyatiga koʻra qaror qabul qiladi.

Bunda, respublika yoki tarmoq yoxud boshlangʻich va hududiy darajadagi jamoaviy mehnat nizosi boʻyicha ushbu nizoni koʻrib chiqayotgan arbitrlarning koʻpchilik ovozi bilan qaror qabul qilinadi.

Mehnat arbitraji tomonidan jamoaviy mehnat nizosi boʻyicha quyidagi qarorlardan biri qabul qilinadi:

taraflar tomonidan jamoaviy mehnat nizosini hal qilish boʻyicha kelishuvga erishganligi toʻgʻrisida;

taraflardan biri jamoaviy mehnat nizosi yuzasidan koʻrib chiqilayotgan talabdan voz kechganligi toʻgʻrisida;

jamoaviy mehnat nizosini koʻrib chiqish natijasi boʻyicha taraflardan birining foydasiga qaror qabul qilish toʻgʻrisida.

Mehnat arbitrajining qarorida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

jamoaviy mehnat nizosi yuzaga kelgan davlat organi yoki boshqa tashkilotning nomi;

mehnat arbitrajining tarkibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

qaror qabul qilingan joy va sana;

taraflar yoki ularning vakillarining familiyasi, ismi, otasining ismi va lavozimi;

jamoaviy mehnat nizosining predmeti va uning mazmun-mohiyati;

mehnat arbitrajining qaroriga olib kelgan asoslar (dalillar), shuningdek tegishli qonunchilik hujjatlariga havolalar;

arbitrlarning imzolari.

7. Mehnat arbitraji yuqorida qayd etilgan vakolatlardan tashqari boshqa vakolatlarga ham ega boʻlishi mumkin. Lekin bu vakolatlar taraflarning huquqlarini amalga oshirishiga toʻsqinlik qilmasligi va taraflarni nizo yuzasidan kelishuvga kelishlariga zamin yaratishi lozim.

8. Mehnat arbitrajining qarori u qabul qilingan kundan eʼtiboran keyingi ish kunidan kechiktirmay jamoaviy mehnat nizosi taraflariga yozma yoki elektron shaklda topshiriladi.

Mehnat arbitrajining qarori jamoaviy mehnat nizosi taraflari uchun majburiy kuchga ega hisoblanadi.

Mehnat arbitrajining qarori bajarilishi ustidan nazorat jamoaviy mehnat nizosining taraflari, shuningdek jamoaviy mehnat nizosini hal etish yoki tartibga solish boʻyicha davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tomonidan jamoaviy mehnat nizolari yuzasidan chiqarilgan qarorlarning yagona elektron reyestri yuritiladi.

Bunda, ushbu reyestrda jamoaviy mehnat nizolari yuzasidan chiqarilgan qarorning raqami va sanasi hamda arbitrning familiyasi, ismi, otasining ismi koʻrsatiladi.