Ish beruvchining noqonuniy harakatlari sababli xodimga maʼnaviy yoki jismoniy azoblar yetkazilgan boʻlsa, xodimning oʻziga yetkazilgan maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish haqidagi talablari qanoatlantirilishi lozim.

Jismoniy azob deganda xodimning organizmi va sogʻligʻiga bevosita yoki bilvosita yetkazilgan zararlar (tanasiga shikast yetkazilishi, kasalliklarga chalinishi va ular bilan bogʻliq doimiy yoki vaqtinchalik ogʻriqlar) tushuniladi.

Ruhiy (maʼnaviy) azob deganda his-tuygʻulari, psixikasi va ijtimoiy hayotiga salbiy taʼsir etuvchi azoblar (shaxsning obroʻsi, qadr-qimmati va ishchanlik nufuziga putur yetishi, uyat, sharmandalik, qoʻrquv, xavotir, tashvish, umidsizlik, doimiy norozilik hissi, oila aʼzolari, doʻstlari yoki hamkasblar bilan munosabatlarning yomonlashishi, uyqu buzilishi, tez-tez asabiylashish, diqqatni jamlashda muammolar) tushuniladi.

MK 335-moddasiga asosan ish beruvchining gʻayriqonuniy harakatlari yoki harakatsizligi tufayli xodimga yetkazilgan maʼnaviy ziyon xodimga mehnat shartnomasi taraflarining kelishuvida belgilangan miqdorlarda pul shaklida kompensatsiya qilinadi.

Nizo yuzaga kelgan taqdirda, xodimga maʼnaviy ziyon yetkazilganligi fakti va uni kompensatsiya qilish miqdorlari, oʻrni qoplanishi lozim boʻlgan moddiy zarardan qatʼi nazar, sud tomonidan belgilanadi (MK 335-modda sharhiga qarang).

Maʼnaviy zararni qoplash miqdori jabrlanuvchiga yetkazilgan jismoniy va maʼnaviy azoblarning xususiyatiga, shuningdek ayb tovon toʻlashga asos boʻlgan hollarda zarar yetkazuvchining aybi darajasiga qarab sud tomonidan aniqlanadi. Zararni qoplash miqdorini aniqlashda oqilonalik va adolatlilik talablari eʼtiborga olinishi lozim.

Jismoniy va maʼnaviy azoblarning xususiyati maʼnaviy zarar yetkazilgan haqiqiy holatlar va jabrlanuvchining shaxsiy xususiyatlari hisobga olingan holda sud tomonidan baholanadi.

Maʼnaviy zarar toʻlanishi lozim boʻlgan mulkiy zarardan qatʼi nazar qoplanadi.

Xodimning ish haqi va oladigan boshqa toʻlovlari odatda

daromadning asosiy manbalaridan boʻlganligi bois qoidaga koʻra

xodimning pul undirishga doir talablari muhlat bilan cheklanmaydi. Shu sababli ish beruvchi oʻz aybi bilan xodimga yetkazilgan har qanday zararni toʻliq qoplashi lozim.

Ish beruvchi tomonidan gʻayriqonuniy ishdan boʻshatish yoki boshqa ishga oʻtkazish tufayli xodimning shaʼni, qadr-qimmati va obroʻyiga yetkazilgan maʼnaviy zarar yoki jismoniy va ruhiy azoblanish uchun xodimga pul kompensatsiyasi undirib beriladi.

Mehnat munosabatlarida vujudga keladigan maʼnaviy zarar deganda esa xodimga qarshi sodir etilgan gʻayriqonuniy harakat oqibatida u boshidan kechirgan maʼnaviy va jismoniy azoblar tushuniladi.

Mehnat qonunchiligiga koʻra, maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish miqdori ish beruvchining harakatlarini baholashni hisobga olgan holda sud tomonidan belgilanadi, ammo mazkur zarar miqdori xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan kam boʻlishi mumkin emas.

Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar xodimga yetkazilgan maʼnaviy zararni qoplash masalasini hal etishda qaysi holatlarda va ish beruvchining qaysi harakatlari (harakatsizligi) oqibatida unga zarar yetkazilganligi, ish beruvchi aybining darajasi, mehnat shartnomasini bekor qilish yoki boshqa ishga oʻtkazishda qonun ochiq-oydin buzilgan-buzilmaganligini aniqlashi, xodim qanday maʼnaviy va jismoniy azoblar chekkanini belgilashi, bu zararlarni u qancha summada qoplashini baholamogʻi va muayyan nizoni hal qilish uchun muhim boʻlgan boshqa holatlarni eʼtiborga olishi lozim.

Masalan, quyidagi hollarda xodim maʼnaviy zarar koʻrishi mumkin:

qonunga xilof ravishda mehnat shartnomasini bekor qilinganda yoki boshqa ishga oʻtkazilganda;

xodimga asossiz ravishda intizomiy jazo chora qoʻllanilganda;

tegishli tibbiy tavsiyalari asosida boshqa ishga oʻtkazish rad etilganda;

mehnat shartnomasi bekor qilingach, ish beruvchi tomonidan xodimga mehnat daftarchasi berilmaganda yoki oʻz vaqtida berilmaganda;

xodimni ish jamoasi oldida obroʻsizlantirilganda va h.k.

Shuningdek, ish beruvchi tomonidan xodimga yetkazilgan moddiy zararning toʻliq toʻlanganligi, uni maʼnaviy zarar toʻlashdan ozod qilmaydi va maʼnaviy zarar miqdori xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan kam boʻlmagan har qanday miqdorda undirilishi mumkin.

Sud xodimga yetkazilgan maʼnaviy zararni undirishda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000 yil 28 apreldagi “Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 7-sonli qarorida belgilangan tavsiyalarini eʼtiborga oladi.

MILLIY QONUNCHILIK

Fuqarolik kodeksining 1021-moddasiga koʻra, maʼnaviy zarar uni yetkazuvchining aybi boʻlgan taqdirda, zarar yetkazuvchi tomonidan qoplanadi.

Fuqarolik kodeksining 1022-moddasiga koʻra maʼnaviy zararni qoplash miqdori jabrlanuvchiga yetkazilgan jismoniy va maʼnaviy azoblarning xususiyatiga, shuningdek ayb tovon toʻlashga asos boʻlgan hollarda zarar yetkazuvchining aybi darajasiga qarab sud tomonidan aniqlanadi. Zararni qoplash miqdorini aniqlashda oqilonalik va adolatlilik talablari eʼtiborga olinishi lozim.