1.1. Yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqish tartibi mehnat huquqining muhim kafolatlaridan biri hisoblanadi. Sharhlanayotgan normaga binoan, yakka tartibdagi mehnat nizolari ikki asosiy organ tomonidan koʻrib chiqilib hal etiladi.

1.2. Birinchisi, mehnat nizolari boʻyicha komissiyalar boʻlib, mazkur komissiyalar tashkilotning oʻzida ichki mehnat nizolarini hal qiluvchi organ sifatida tashkil etiladi. Xodim bilan ish beruvchi oʻrtasida vujudga kelgan koʻplab nizolar dastlab ushbu komissiyada koʻrib chiqiladi. Komissiyada mehnat nizolari koʻrilishi jarayonida ish beruvchi va xodimlar vakillari ishtirok etadi.

Mazkur komissiya mehnat nizolarini odatda tez va ichki tartibda hal qilish imkoniyatini beradi.

Ayrim mehnat nizolari mehnat nizolari boʻyicha komissiyalar tomonidan koʻrilmaydi. Ushbu toifadagi mehnat nizolari MKning 558-moddasida yakka tartibdagi mehnat nizolari bevosita sudda koʻrib chiqiladi.

1.3. Ikkinchisi, sud organlari hisoblanadi. Agar mehnat nizolari komissiyada hal etilmasa, bevosita sudga taqdim etilishi mumkin. Bundan tashqari toʻgʻridan toʻgʻri sudga taqdim etilishi mumkin boʻlgan mehnat nizolari mavjud. Masalan, ishga tiklash, ish haqini toʻlash, majburiy progul uchun kompensatsiya undirish kabi mehnat nizolari toʻgʻridan-toʻgʻri sudga taqdim etilishi mumkin.

Zero, sud mehnat nizolarini hal etishning asosiy mustaqil va adolatli organi hisoblanadi. Shu bilan birgalikda, sud qarorlari barcha uchun majburiy kuchga ega va ijro etilishi shart.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksining 26-moddasi birinchi qismi birinchi bandiga koʻra mehnat munosabatlardan yuzaga keladigan nizolar boʻyicha ishlar fuqarolik ishlari boʻyicha sudga taalluqlidir.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismi xodimning mehnat huquqlarini samarali himoya qilishini kafolatlaydi. Yaʼni, xodim mehnat nizosi yuzaga kelgan taqdirda ikki yoʻldan birini tanlash huquqiga erkin ega boʻladi. Zero, xodim yakka tartibdagi mehnat nizosi yuzasidan mehnat nizolari boʻyicha komissiyaga yoki bevosita sudga murojaat etishi mumkin.

Ushbu norma mehnat munosabatlaridagi adolat va tenglik printsiplarini mustahkamlaydi. Xodim oʻz manfaatlarini himoya qilishda erkin tanlovga ega boʻlib, bu qonun himoyasining yuqori darajasi va demokratik huquqiy davlat tamoyillariga mos keladi.

Chunonchi, Xalqaro mehnat tashkiloti konventsiyalariga koʻra, ishchi oʻz huquqini himoya qilishda erkin va samarali vositalarga ega boʻlishi shart. Sudga toʻgʻridan-toʻgʻri murojaat qilish huquqi ham shu standartlarga mos keladi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga koʻra har qanday yakka tartibdagi mehnat nizosini hal qilishda alternativ usuli, yaʼni mediatsiyadan foydalanish imkoniyatini belgilaydi. Yaʼni nizo mehnat nizolari boʻyicha komissiyada yoki sudda koʻrib chiqilayotgan boʻlsa ham sud hali maslahatxonaga kirib, qaror chiqarishga oʻtmasidan oldin, taraflar kelishuvi bilan ish mediatorga topshirilishi mumkin.

Agar mehnat nizolari mediatorlar tomonidan koʻrib chiqilsa, quyidagi uchta ijobiy holatga erishish mumkin.

sud va komissiyada ish yukini kamaytirish;

taraflarning oʻzaro kelishuv yoʻli bilan nizoni hal qilishini taʼminlash;

mehnat munosabatlaridagi doʻstona va ishonchli muhitni saqlab qolish.

Bundan tashqari, mehnat nizolarida mediatsiyaning qoʻllanishi natijasida quyidagi afzalliklari yuzaga chiqadi:

tezkorlik – sud jarayoni oylab davom etishi mumkin, mediatsiya esa qisqa vaqt ichida natija beradi;

ixtiyoriylik – taraflar oʻz xohishi bilan kelishuvga erishadilar;

konfidentsiallik – suddan farqli oʻlaroq, mediatsiya jarayoni sir saqlanadi;

munosabatlarni asrash – ish beruvchi va xodim munosabatlari keskinlashib ketmasdan, doʻstona tarzda hal boʻlishi mumkin.

Ushbu norma mehnat nizolarini hal qilishda anʼanaviy sud va komissiya usullaridan tashqari, tashkilotlararo kelishuv yoʻlini qoʻllash imkoniyatini yaratadi. Bu xodim va ish beruvchi manfaatlarini muvozanatlashtirish va huquqiy himoyaning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.