1.1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida yakka tartibdagi mehnat nizosining koʻrib chiqilishi uchun sudga murojaat qilishning muddatlari belgilangan boʻlib, ushbu muddatlarni koʻpchilik xodimlar bilmasdan sudga murojaat qilishadi. Bunday holatda javobgar taraf (ish beruvchi ushbu moddadagi daʼvo muddatini qoʻllashni suddan soʻrasa, daʼvo uzrli sabablarsiz oʻtkazib yuborilgan boʻlsa, rad etadi.

1.2. Mehnat qonunchiligiga muvofiq, mehnat shartnomasi bekor qilingan kunda xodim bilan hisob-kitob qilinib, unga mehnat daftarchasi va ishdan boʻshatilganligi toʻgʻrisidagi buyruq nusxasi berilishi kerak.

Xodim mazkur buyruq nusxasini olgan vaqtning ertasi kunidan boshlab, ishga tiklash toʻgʻrisidagi mehnat nizosi boʻyicha sudga murojaat qilish muddatlarini hisoblash boshlanadi.

Agar mehnat shartnomasi bekor qilingan boʻlsa-da, xodimga buyruq nusxasi berilmagan boʻlsa, unda bu muddat oʻtishi boshlanmaydi.

Agar xodim buyruq nusxasini olish uchun kelmasa va bu haqida ish beruvchini ogohlantirmasa, ish beruvchi buyruq nusxasi va mehnat daftarchasini olib ketish haqidagi ogohlantirishni pochta orqali xodimning manziliga yuboradi.

Chunonchi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 7-bandiga muvofiq, ishga tiklash toʻgʻrisidagi nizolar boʻyicha daʼvo ariza xodimga u bilan mehnat shartnomasi bekor qilinganligi haqidagi ish beruvchi buyrugʻining koʻchirma nusxasi topshirilgan kundan eʼtiboran uch oy muddatda beriladi.

Sharhlanayotgan moddada belgilangan muddatlar muddat kasaba uyushmasi qoʻmitasi, davlat mehnat inspektsiyasining mansabdor shaxslari, adliya organlari va prokuror xodimning manfaatini koʻzlab, taqdim qilgan daʼvolarga nisbatan ham tatbiq qilinadi.

Shu oʻrinda taʼkidlab oʻtish joizki, sudya sudga murojaat qilish muddati oʻtkazib yuborilgan degan asos bilan daʼvo arizani qabul qilmaslikka haqli emas.

Chunki sud mazkur muddat uzrli sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilgan deb topsa, uni tiklaydi.

Masalan, xodimning kasalligi yoki ogʻir betob boʻlgan

oila aʼzosini parvarish qilayotgan vaqt, xizmat safarida boʻlgan

vaqt uzrli sabablar qatoriga kiritilishi mumkin.

Ammo sud har bir vajni alohida-alohida tekshirib chiqib, mustaqil huquqiy baho beradi.

Agar sud ishdagi hujjatlarni har tomonlama tekshirib, sudga murojaat qilish muddati uzrsiz sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilganligini aniqlasa va daʼvo muddatini qoʻllash haqida ariza boʻlsa, daʼvoni rad etadi.

Bunda mazkur ariza yozma yoki ogʻzaki ravishda berilishi mumkin, arizaning ogʻzaki bildirilganligi sud majlisida muhokama qilinishi va bu haqida sud majlisi bayonnomasida koʻrsatilishi lozim.

Sud oʻz tashabbusiga koʻra sudga murojaat qilish muddati uzrsiz sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilganligi asosi bilan daʼvoni rad qilishga haqli emas.

Shuningdek, mehnat shartnomasi bekor qilinishining qonuniyligini isbotlash vazifasi ish beruvchining zimmasiga yuklatilganligi sababli ishga tiklash haqidagi daʼvo arizalarini davlat boji va pochta xarajatlari belgilangan tartibda va miqdorda toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilmagan boʻlsa, davlat bojini toʻlashni kechiktirish mumkinligi qonunda nazarda tutilgan hollarda esa bu haqda iltimosnoma mavjud boʻlmasa yoki iltimosnoma rad etilgan boʻlsa, daʼvogar oʻz talabiga asos qilib koʻrsatayotgan holatlar va daʼvogar tomonidan bayon qilingan holatlarni tasdiqlovchi dalillar, arizaga ilova qilinayotgan hujjatlarning roʻyxati mavjud emas degan asoslar orqali qaytarishga yoʻl qoʻyilmaydi.

1.3. Ish beruvchi tomonidan unga yetkazilgan moddiy zararni toʻlash haqida sudga murojaat qilish muddati – zarar yetkazilganligi ish beruvchiga maʼlum boʻlgan yoki maʼlum boʻlishi lozim boʻlgan kundan boshlab bir yil hisoblanadi.

Misol uchun, zarar yetkazilganligi ish beruvchiga maʼlum boʻlgan kun sifatida sudning hukmi yoki hal qiluv qarori, tekshirish dalolatnomasi tuzilgan vaqt, inventarizatsiyalash hujjatlari imzolangan vaqt, tegishli davlat organi tomonidan maʼmuriy huquqbuzarlik aniqlangan vaqt eʼtirof etilishi mumkin.

1.4. Boshqa mehnat nizolari, yaʼni ushbu moddaning birinchi qismi ikkinchi va uchinchi xatboshilari, ikkinchi qismida hamda MKning 540-moddasida (xodimning pulga oid talablarini qanoatlantirish muddati cheklanmasligi) koʻrsatilgandan tashqari mehnat nizolari boʻyicha sudga murojaat etish muddati xodim oʻz huquqi buzilganligini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlab olti oyni tashkil etadi.

Xodim oʻzining huquqi buzilganligi toʻgʻrisida bilgan kundan eʼtiboran deganda ish beruvchi tomonidan tegishli hujjatlarni taqdim etgan yoki ogʻzaki maʼlum qilgan maʼlumotlarga ega boʻlgan kun tushuniladi.

Xodim oʻzining huquqi buzilganligi toʻgʻrisida bilishi kerak boʻlgan kundan eʼtiboran deganda xodimning mehnat huquqlari qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar yoki mehnat shartnomada belgilangan boʻladi, xodim ushbu hujjatlardagi normalarni, yaʼni huquqlarni bilishi kerak, shuningdek ish beruvchidan kerakli maʼlumotlarni soʻrab olish huquqidan foydalanishi mumkin boʻlgan kun tushuniladi.

MISOL

Xodim uzrli sabablarsiz ishga chiqmay qoʻydi. Ish beruvchi oʻz tashabbusiga koʻra ushbu xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomani bekor qildi. Ushbu jarayonda xodim tashkilotga bormadi va ish beruvchi pochta orqali yuborgan xatlarni olmadi. Ushbu holatda pochta orqali yuborilgan mehnat shartnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi buyruq nusxasini olmagan kuni, uni bilishi kerak boʻlgan kun hisoblanadi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismiga koʻra xodimning hayotiga va sogʻligʻiga yetkazilgan ziyonning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi nizolar boʻyicha nizolar boʻyicha sudga murojaat etish muddati belgilanmaydi. Bu asos maʼnaviy zararni undirish toʻgʻrisidagi talabga nisbatan ham belgilangan.

Zero, maʼnaviy zararni qoplash nomoddiy boyliklarni va nomulkiy huquqlarni himoya qilishning birdan-bir manbai hisoblanadi. Shunga koʻra FK 163-moddasining birinchi qismiga muvofiq maʼnaviy zararni undirish haqidagi talablarga daʼvo muddati tatbiq etilmaydi.

MILLIY QONUNCHILIK

Fuqarolik protsessual kodeksining 10-moddasiga koʻra, fuqarolik sud ishlarini yuritish taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi asosida amalga oshirilishi tufayli, daʼvogarning sudga murojaat qilish muddatini oʻtkazib yuborganligi masalasi sud tomonidan bu haqda nizodagi taraf arz qilgandagina muhokama qilinishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuni 8-moddasiga koʻra, daʼvogarlar ish haqini undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar va mehnat huquqlari munosabatlaridan kelib chiqadigan boshqa talablar yuzasidan davlat bojini, xodimlar yakka tartibdagi mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan talablar boʻyicha sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilinganlar.

3. Yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqish boʻyicha sudga murojaat etish muddatining oʻtishi yakka tartibdagi mehnat nizosini mediatsiya tartibida koʻrib chiqilayotgan davrda toʻxtatib turiladi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida”gi Qonuni 3-moddasiga muvofiq, yakka tartibdagi mehnat nizolari boʻyicha mediatsiya tartibini qoʻllash mumkin.

Fuqarolik kodeksining 156-moddasiga muvofiq, yakka tartibdagi mehnat nizosi boʻyicha mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisida kelishuv tuzilgan taqdirda, yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqish boʻyicha sudga murojaat etish muddatining oʻtishi toʻxtatib turiladi.

Mediatsiya natijalari qanday boʻlishidan qatʼi nazar mediatsiya tartib-taomili tugagandan keyin yana davom etadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida”gi Qonuni 23-moddasiga koʻra, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisidagi kelishuvda belgilanadi. Bunda mediator va taraflar mediatsiya tartib-taomili oʻttiz kundan ortiq boʻlmagan muddatda tugallanishi uchun barcha mumkin boʻlgan choralarni koʻrishi kerak. Zarur boʻlgan taqdirda, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati taraflarning oʻzaro roziligi bilan oʻttiz kungacha uzaytirilishi mumkin, bundan sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish jarayonida mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati koʻpi bilan oʻn besh kunni tashkil etishi mustasno.

Ushbu Qonunning 24-moddasiga koʻra mediatsiya quyidagi holatlar munosabati bilan tugatiladi:

taraflar tomonidan mediativ kelishuv tuzilganligi;

nizo xususida oʻzaro maqbul boʻlgan qarorga erishish imkoniyati yoʻqligi;

mavjud ixtiloflar boʻyicha kelishuvga erishmay turib mediatsiyani tugatish toʻgʻrisida taraflarning kelishuvi tuzilganligi (mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisida yozma kelishuv mavjud boʻlgan taqdirda);

biror-bir tarafning mediatsiyani davom ettirishdan voz kechishni maʼlum qilganligi;

mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddatlari oʻtganligi.