1. Dam olish huquqi – bu insonlarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tomonidan kafolatlangan huquqidir. Konstitutsiyaning 45-moddasiga muvofiq har kim dam olish huquqiga ega. Yollanib ishlovchilarga dam olish huquqi ish vaqtining davomiyligini, dam olish va ishlanmaydigan bayram kunlarini, haq toʻlanadigan har yilgi mehnat taʼtilini belgilash orqali taʼminlanadi.

Dam olish vaqtining asosiy belgilardan – bu birinchidan, ushbu vaqt mobaynida xodim mehnat majburiyatlarini bajarishdan ozod boʻlgani va ikkinchidan, xodim tomonidan bunday vaqtdan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalanishidir. Demak, xodimga beriladigan dam olish vaqti mobaynida ish beruvchi tomonidan xodimni ishga jalb qilish albatta tegishli buyruq bilan rasmiylashtirilishi kerak. Oʻz navbatida xodim tomonidan oʻzining dam olish vaqti mobaynida ish vazifalarini bajarilishi – oʻz ixtiyoriga koʻra dam olish vaqtidan foydalanishi hisoblanadi.

Xodimning dam olish vaqtida (tushlik vaqtida yoki ish vaqti tugagandan keyin, dam olish kunlari) ishda oʻz ixtiyori bilan qolib mehnat vazifalarini bajarsa, u dam olish vaqtidan oʻzining ixtiyoriga koʻra foydalangan hisoblanadi. Bunday hollarda xodimga qoʻshimcha haq toʻlanmaydi, buyruq rasmiylashtirish talab etilmaydi.

Mehnat haqi toʻlanadigan ishdan tashqari ishlar ish beruvchining buyrugʻi bilan rasmiylashtiriladi.

2.1. Moddaning ikkinchi qismida dam olish vaqtining turlari belgilangan.

2.2. Jumladan, ish kuni (smena) davomidagi tanaffuslar MKning 204 va 205-moddalarda koʻrsatilgan.

2.3. Har kungi (smenalar oraligʻidagi) dam olish MKning 206-moddada koʻrsatilgan.

2.4. Dam olish kunlari (har haftalik uzluksiz dam olish) MKning 207-moddada koʻrsatilgan.

2.5. Ishlanmaydigan bayram kunlari MKning 208-moddada koʻrsatilgan.

2.6. Har yilgi asosiy va qoʻshimcha mehnat taʼtillari haqida MKning 216-235-moddalarida koʻrsatilgan.

2.7. Xodimning istagiga koʻra dam olish kunida yoki ishlanmaydigan bayram kunida ishlaganlik uchun kompensatsiya sifatida taqdim etiladigan ishdan boʻsh boʻlgan qoʻshimcha kunlar (otgul), shuningdek qon va uning tarkibiy qismlari topshirilgan har bir kundan keyin donorlarga beriladigan dam olish kuni (otgul) ham dam olish vaqti turlariga kiritilgan boʻlib, ushbu vaqt davomida xodim mehnat vazifalaridan ozod etilgan va undan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalanilgan vaqt hisoblanishi belgilangan.

MKning 283-moddasi ikkinchi va uchinchi qismlariga koʻra, agar ish beruvchi bilan kelishuvga binoan xodim qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish kunida ishga chiqqan boʻlsa (bundan xodimning oʻsha kuni ishga chiqish imkoni boʻlmagan zararli va (yoki) xavfli mehnat sharoitlarida bajariladigan ishlar mustasno), unga oʻz xohishiga koʻra boshqa dam olish kuni beriladi.

Har yilgi mehnat taʼtili davrida, dam olish kunida yoki ishlanmaydigan bayram kunida qon va uning tarkibiy qismlarini topshirgan taqdirda, xodimga uning xohishiga koʻra boshqa dam olish kuni beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi toʻgʻrisida”gi Qonuni ga muvofiq, donor boʻlgan xodimlarga qon topshirilgan har bir kundan keyin dam olish kuni beriladi. Xodimning xohishiga koʻra u bu kundan yil davomida boshqa vaqtda foydalanish mumkin yoki uni yillik mehnat taʼtiliga qoʻshib olishi mumkin. Mazkur qoida bilan MK normalari boshqa qonunlar normalari bilan muvofiqlashtirildi.

XALQARO STANDARTLAR

Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi har bir insonning dam olish huquqini eʼlon qiladi, shuningdek ish kunini oqilona cheklash va haq toʻlanadigan davriy taʼtil haqida ham soʻz yuritadi. Oʻz navbatida, 1966 yil 19 dekabrda qabul qilingan Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro Pakt deklaratsiyaning qoidalarini takrorlayotgan boʻlsa-da, (7-moddada) har qanday davlatning har bir xodim uchun dam olish, boʻsh vaqt, ish vaqtini oqilona cheklash va vaqti-vaqti bilan haq toʻlanadigan taʼtil berish zarurligini oʻz ichiga olgan adolatli va qulay mehnat sharoitlarini tan olish va taʼminlash majburiyatini belgilaydi.

XMTning Qirq soatlik ish haftasi toʻgʻrisidagi 47-sonli Konventsiya ish vaqtini chegaralagan holda dam olish vaqtini kafolatini belgilaydi.