1.1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish staji kiradigan va kirmaydigan holatlar koʻrsatilgan boʻlib, har yilgi asosiy mehnat taʼtili boʻyicha MK 216-moddasi va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil boʻyicha 220-moddalarning sharhida batafsil koʻrsatilgan.

1.2. Ish yili davomida haqiqatda ishlangan vaqt haqida MK 225-moddasi shahrida batafsil koʻrsatilgan.

1.3. Ushbu moddaning birinchi qismi uchinchi xatboshida xodim haqiqatda ishlamagan, lekin mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomasiga muvofiq uning ish oʻrni (lavozimi) saqlangan vaqtga qaysi davrlar kiritilishi koʻrsatilgan. Bu toʻliq roʻyxat emas, shuning uchun ham mazkur normaning soʻngida “hamda qonunchilikda belgilangan boshqa davrlari” deyilgan.

Undan tashqari bu davrga yana qaysi davrlarni kiritish mumkin?

Masalan, xodimning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davri, harbiy majburiyat bilan bogʻliq ravishda mudofaa organining chaqirigʻiga asosan ishda boʻlmagan vaqti, oʻquv taʼtili, malaka oshirishda boʻlgan, agar xodim jinoyat ishlari boʻyicha sudga xalq maslahatchisi etib saylangan boʻlsa, sud jarayonida ishtirok etish davri va boshqa davrlar.

Har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga nafaqat xodim haqiqatda ishlamagan, lekin mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomasiga muvofiq uning ish oʻrni (lavozimi) saqlangan vaqt, balki ish oʻrni (lavozim) saqlanishi kafolatlanmagan, ammo ish haqi saqlangan davrlar ham qoʻshiladi.

Masalan, MKning 383-moddasida nazarda tutilgan ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida tahsil olayotgan xodimlarga beriladigan oʻquv taʼtili davri.

1.4. Mazkur moddaning birinchi qismi toʻrtinchi xatboshida mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan yoki xodim ish beruvchi tomonidan gʻayriqonuniy tarzda boshqa ishga oʻtkazilgan, ishdan chetlashtirilgan boʻlsa va kelgusida xodim ishga tiklangan boʻlsa, majburiy progul vaqti har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajini hisoblab chiqarishda hisobga olinishi belgilab qoʻyilgan.

Xodim bilan mehnat shartnomasi qonunga xilof ravishda bekor qilinganda u kimning yoki qaysi organning qaroriga binoan ishga tiklanishidan qatʼiy nazar majburiy progul vaqti har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajini hisoblab chiqarishda hisobga olinadi.

Xodim noqonuniy ravishda boshqa ishga oʻtkazilganda majburiy progul xodim bunday oʻtkazishdan norozi boʻlib ishga chiqmagan (ishdan bosh tortgan) boʻlsagina yuzaga kelishi mumkin. Agar xodim boshqa ishga oʻtkazilgani ustidan shikoyat qilsa va ayni vaqtda oʻtkazilgan ishida ishni davom ettirgan boʻlsa va keyinchalik oʻz ishiga tiklangan taqdirda ham majburiy progul yuzaga kelmaydi.

Mabodo, xodim bir necha kun oʻtkazilgan boshqa ishda ishlab keyinchalik bunday oʻtkazishning ustidan shikoyat qilib ishni toʻxtatsa (ishga chiqmasa), u haqiqatda ishni toʻxtatgan kundan ishga tiklangan kunga qadar boʻlgan vaqt majburiy progul kuni hisoblanadi.

Shu oʻrinda aytish kerakki, “progul” bilan “majburiy progul” bir biridan tubdan farq qilgani uchun har qanday holatda yuzaga kelgan majburiy progul vaqti har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga qoʻshiladi.

1.5. Ushbu modda birinchi qismining toʻrtinchi xatboshisidagi “xodim ishdan chetlashtirilgan davr” degan tushunchaga eʼtibor qaratish maqsadga muvofiq boʻladi. Chunki xodim nafaqat oʻzining aybisiz tibbiy koʻrikdan yoki mehnatni muhofaza qilish sohasida bilim va koʻnikmalar tekshiruvidan oʻtmaganligi sababli ishdan chetlashtirilgan davri majburiy progul deb hisoblanadi.

Tibbiy koʻrik yoki mehnatni muhofaza qilish sohasida oʻquvdan oʻtmagan hamda bilim va koʻnikmalari tekshiruvlar oʻz vaqtida tashkil etilmagan (lozim darajada tashkil etilmagan) taqdirda ishni davom ettirishdan bosh tortgan davr ham majburiy progul hisoblanadi. Chunki bu holatda xodimning aybi boʻlmaydi.

Majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoki mehnatni muhofaza qilish sohasida oʻquvdan oʻtmagan hamda bilim va koʻnikmalari tekshiruvdan oʻtmagan xodim ishdan chetlashtirish haqida MK 151-moddasi sharhida koʻrsatilgan.

1.6. Moddaning birinchi qismi oltinchi xatboshisidagi qoidaga binoan, xizmat tekshiruvi natijalariga koʻra, mehnat majburiyatlarining buzilishidagi xodimning aybi tasdiqlanmasa yoxud mehnat majburiyatlarini buzish faktining oʻzi tasdiqlanmasa, ushbu xizmat tekshiruvini oʻtkazish vaqtida xodim ishdan chetlashtirilgan davr har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish staji jumlasiga kiritiladi.

Ushbu normani qoʻllashda quyidagilarga eʼtibor berish lozim.

Birinchidan, xizmat tekshiruvi oʻtkazish vaqti oʻz-oʻzidan har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga kiritilmaydi deyish kerak emas. Bu masala faqat xodim xizmat tekshiruvi davrida ishdan chetlashtirilgan boʻlsagina, xizmat tekshiruvining natijasidan kelib chiqqan holda hal etilishi kerak.

Ikkinchidan, xizmat tekshiruvi koʻpi bilan oʻttiz ish kuni davomida oʻtkazilishi mumkin. Xizmat tekshiruvi oʻttiz ish kunidan ortiq vaqt mobaynida oʻtkazilgan boʻlsa, xizmat natijasida xodimning aybi tasdiqlanganligi yoki tasdiqlanmaganligidan, shuningdek mehnat majburiyatlarini buzish faktining oʻzi tasdiqlanganligi yoki tasdiqlanmaganligidan qatʼiy nazar oʻttiz ish kunidan ortiq boʻlgan vaqt (kunlar, davr) har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish staji kiritiladi. Bunda oʻttiz ish kunlik muddatni oʻtkazib yuborishning sabablari masalani mohiyatini oʻzgartirmaydi.

Uchinchidan, xizmat tekshiruvi natijasida xodimning aybi qisman tasdiqlangan boʻlsa ham, u ishdan chetlashtirilgan davr har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish staji kiritilmaydi.

Shu oʻrinda aytish kerakki, jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida xizmat tekshiruvi natijasida xodimning aybi qisman tasdiqlangan boʻlsa, bu davrni har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga kiritish nazarda tutilishi mumkin.

Toʻrtinchidan, agar mehnat majburiyatlarining buzilishida ikki va undan ortiq xodim shubhalanayotgan boʻlsalar, qaysi xodim (xodimlar) xizmat tekshiruvi davrida ishdan chetlashtirilgan boʻlsa (boʻlsalar), har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajini hisoblash shu xodim (xodimlar)ning aybi tasdiqlanganligi yoki tasdiqlanmaganligidan kelib chiqib hal etiladi.

1.7. Moddaning birinchi qismi yettinchi xatboshidagi qoidaga koʻra, xodimning iltimosiga koʻra beriladigan, ish yili davomida ikki haftadan oshmaydigan ish haqi saqlanmaydigan taʼtillar vaqti har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga kiritiladi.

Aytaylik, xodimning ish yili 10 sentyabrdan keyingi yilning 10 sentyabrigacha. Xodimga uning iltimosiga koʻra oʻttiz kalendar kuni davomiylikda ish haqi saqlanmaydigan taʼtil yilning 28 avgustidan berilgan boʻlsa, ushbu taʼtilning necha kuni har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga kiritiladi va necha kuni kiritilmaydi?

Ayrim tashkilotlarda ish haqi saqlanmaydigan taʼtilning qachon berilganiga eʼtibor qaratmasdan, ushbu taʼtilning oʻn toʻrt kunidan ortiq qismini, yaʼni oʻn olti kunini ish stajiga qoʻshmaydilar. Bu notoʻgʻri. Keltirgan misolimizda ish haqi saqlanmaydigan taʼtilning oʻn toʻrt kuni joriy ish yiliga toʻgʻri kelgan. Qolgan qismi esa keyingi ish yiliga oʻtgan. Shuning uchun joriy ish yiliga toʻgʻri kelgan oʻn toʻrt kun toʻliq ish stajiga qoʻshiladi, keyingi ish yiliga oʻtgan oʻn olti kundan ikki kuni keyingi ish yilining ish stajiga qoʻshilmaydi.

Ish beruvchi ish haqi saqlanmaydigan taʼtillarning hisobini olib borishi kerak, aks holda bunday taʼtillar alohida-alohida (aytaylik, bir marta ikki kun, keyin bir kun, undan keyin yana bir kun, keyin besh kun va h.k.) berilganda xodimga ish yilida necha kun ish haqi saqlanmagan taʼtil berilgani bahsli mavzu boʻlib qolishi mumkin.

Ushbu normani qoʻllashda yana shunga ham eʼtibor qaratish kerakki, MKning 242-moddasida nazarda tutilgan, xodimning xohishiga koʻra berilishi shart boʻlgan ish haqi saqlanmaydigan taʼtil davri yuqorida qayd etilgan “ikki haftalik” muddatga kirmaydi, yaʼni bu taʼtil xodimning iltimosiga koʻra beriladigan ish haqi saqlanmaydigan taʼtildan (MK 241-modda) tashqari beriladi va har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga qoʻshiladi.

Masalan, xodimga uning iltimosiga koʻra yigirma kalendar kunidan iborat ish haqi saqlanmagan taʼtildan tashqari shu ish yilida MKning 242-moddasiga asosan yana oʻn toʻrt kalendar kun davomiylikda ish haqi saqlanmagan holda taʼtil berilgan, jami oʻttiz toʻrt kalendar kun. Bunda xodimning iltimosiga koʻra berilgan yigirma kalendar kundan iborat ish haqi saqlanmagan taʼtilning olti kuni ish stajiga qoʻshilmaydi, qolgan yigirma sakkiz kuni ish stajiga qoʻshiladi.

1.8. Jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida, ichki hujjatlarda, shuningdek mehnat shartnomasida xodim haqiqatda ishlamagan boshqa davrlar ham har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish stajiga qoʻshilishi belgilab qoʻyilishi mumkin.

Masalan, ish haqi saqlanmaydigan taʼtillarning ikki haftadan ortiq davomiylikdagi davrini, jamoa kelishuvlarida yoxud jamoa shartnomasida yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda quyidagilar nazarda tutilgan, ammo qonunchilikda belgilanmagan ijtimoiy taʼtillar (nikoh tuzilganligi munosabati bilan, bola tugʻilishi munosabati bilan bolaning otasiga, xodimning yaqin qarindoshi vafot etganligi munosabati bilan va boshqalar) davrini (MK 238-modda sharhiga qarang.

2. Har yilgi asosiy mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish staji jumlasiga kiritilmaydigan holatlar roʻyxati ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrcatilgan boʻlib, ushbu moddaning birinchi qismi sakkizinchi xatboshida koʻrsatilgan huquq, yaʼni jamoa kelishuvlarida, shuningdek jamoa shartnomasida va ichki hujjatlarda, mehnat shartnomasining shartlarida nazarda tutilgan boshqa vaqt davrlarni belgilashda ushbu moddaning ikkinchi qismidagi holatlarni inobatga olish kerak boʻladi.

2.1. Ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan holatlar har yilgi asosiy mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish staji jumlasiga kiritishda inobatga olinishi kerak, lekin bu bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beradigan ish stajiga kiritishga tegishli emas.

Sababi ushbu normada bu davrlar bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beradigan ish stajiga kiritilmasligi bayon etilmagan.

2.2. Xodim uzrli sabablarsiz ishda boʻlmagan vaqt xizmat tekshiruvi yoki tegishli hujjatlar bilan oʻz tasdigʻini topgan boʻlishi kerak. Shuningdek, bu borada yoki xodimga intizomiy jazo chorasini qoʻllashda nizoli holatlarni oldini olish maqsadida uzrli sabablarni ichki mehnat tartib qoidalarida belgilash tavsiya etiladi.

2.3. Ushbu modda birinchi qismining toʻrtinchi, beshinchi va oltinchi xatboshilarida xodim ishdan chetlashtirilganda qaysi davrlarlar har yilgi asosiy mehnat taʼtilini va bitta tashkilotda yoki tarmoqda koʻp yillik ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beruvchi ish staji jumlasiga kirishi belgilangan, demak, ushbu roʻyxatdan tashqari barcha ishdan chetlashtirish holatlari har yilgi asosiy mehnat taʼtilini olish huquqini beruvchi ish staji kiritilmasligi kerak.

2.4. Eʼtiborli joyi shundaki, qayd etilgan vaqt (davr)lar (bundan, ushbu Kodeks 405-moddasining birinchi va ikkinchi qismlariga asosan bolani parvarishlash uchun beriladigan taʼtillarning olti yildan ortiq boʻlgan vaqti mustasno) aynan har yilgi asosiy mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga kiritilmaydi.

3. Sharhlanayotgan moddaning soʻnggi, uchinchi qismiga binoan, zararli yoki xavfli mehnat sharoitdagi, shuningdek noqulay tabiiy-iqlim sharoitidagi ish uchun har yilgi qoʻshimcha taʼtili faqat shunday sharoitlarda haqiqatda ishlagan vaqt uchun beriladi.

MISOL

Xodim ish yili davomida zararli ish sharoitida yetti oy ishlagan boʻlsa va aytaylik, zararli ish uchun olti kalendar kunidan iborat qoʻshimcha taʼtil kunlari berilishi kerak boʻlsa, olti kunni oʻn ikki oyga boʻlamiz (chunki olti kun shunday zararli ishda oʻn ikki oy ishlaganlik uchun beriladi). Bir oy uchun 0,5 kun toʻgʻri keladi. Buni yetti oyga koʻpaytiramiz. Xodimga yetti oy zararli ishda ishlagani uchun jami 3,5 (yaxlitlaganda 4) kun qoʻshimcha taʼtil berilishi kerak.

Bunday qoʻshimcha taʼtil xodim zararli yoki xavfli mehnat sharoitdagi, shuningdek noqulay tabiiy-iqlim sharoitidagi ishni vaqtincha bajargan davr uchun ham beriladi. Bunda xodim zararli yoki xavfli mehnat sharoitdagi, shuningdek noqulay tabiiy-iqlim sharoitidagi ishda ishlagan vaqtni hisoblash MKning 224-moddasida belgilangan qoidaga binoan amalga oshirilishi kerak.