Qonunchilik, jamoa kelishuvlari yoxud jamoa shartnomasi yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar xodimning ijtimoiy taʼtilga boʻlgan huquqi yuzaga kelishini qaysi holatlar bilan bogʻlaydigan boʻlsa, shunday holatlarning paydo boʻlishi xodimga ijtimoiy taʼtillar berish asosidir. Koʻrsatilgan holatlar mavjud boʻlgan taqdirda, ish beruvchi xodimga ijtimoiy taʼtil berishi shart.
Barcha ijtimoiy taʼtillar vaqtida, ular qonunchilikda belgilanganligidan yoki jamoa kelishuvlarida yoxud jamoa shartnomasida yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilganligidan qatʼi nazar, xodimning avvalgi ish joyi (lavozimi) saqlanib qoladi.
Ijtimoiy taʼtillar har yilgi mehnat taʼtilidan tashqari beriladi. Xodim tomonidan belgilangan muddatlarda foydalanilmagan ijtimoiy taʼtil boshqa muddatga oʻtkazilishi mumkin emas. Ijtimoiy taʼtillarni jamlab hisoblashga va pulli kompensatsiya bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
1. Moddaning birinchi qismiga binoan, ijtimoiy taʼtillarni, ular qonunchilikda yoki jamoa kelishuvlari, jamoa shartnomasi yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar belgilanganligidan qatʼiy nazar, ularni berish bilan bogʻliq qilib koʻrsatilgan ijtimoiy holat yuzaga kelganda, ish beruvchi bunday taʼtillarni berishga majburdir.
Ish beruvchining hech qanday holati (vaziyati) qayd etilgan taʼtilni berishni rad etish uchun asos boʻlishi mumkin emas. Bunda MKning 238-moddasining sharhida aytilganidek, shunday taʼtildan foydalanish ixtiyori borligi toʻgʻrisida xodimning murojaati boʻlishi kerakmi yoki yoʻqmi degan masala eʼtiborlidir.
Amaliyotda homilador ayol tibbiyot muassasasi tomonidan berilgan vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik varaqasini yashirib ishni davom ettiraveradi. Hattoki, shunday hollarda ham (agar ayol vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizlik varaqasini ish beruvchiga taqdim etmagan boʻlsa) ijtimoiy taʼtilni majburiy ravishda berish mumkin emas.
Amaliyotda yana shunday holatlar ham boʻladiki, unda ayol homiladorlik va tugʻish taʼtili tugagandan keyin bola parvarishlash uchun (bola ikki yoshga toʻlgunga qadar) taʼtil berishni soʻrab ish beruvchiga murojaat qilmasdan (ariza bermasdan) bola parvarishi bilan band boʻlib ishga chiqmaydi. Bu esa mehnat nizosini keltirib chiqaradi.
2. Ijtimoiy taʼtillar qaysi manbada belgilanganligidan qatʼiy nazar ushbu taʼtil davrida xodimning ish oʻrni (lavozimi) saqlanishi kafolatlanadi. Hattoki bola paravarishi uchun uch yilgacha ijtimoiy taʼtil berilgan taqdirda ham xodimning ish oʻrni (lavozimi) saqlanishi shart.
Agar ushbu qoidaga rioya qilmasdan xodimning ish oʻrni (lavozimi) qisqartirib yuborilgan boʻlsa, xodim ijtimoiy taʼtildan qaytganda, shu jumladan muddatidan avval qaytganda ham (xodim bola parvarishi taʼtilidan istagan vaqtida ishga qaytishga haqlidir) ish beruvchi uning lavozimini qayta tiklashi va xodimni ishga qoʻyishi shart.
3. Ijtimoiy taʼtillar har yilgi mehnat taʼtilidan, shu jumladan boshqa qoʻshimcha taʼtillardan, masalan, zararli ishlarda band boʻlganligi yoki ogʻir tabiiy-iqlim sharoiti uchun beriladigan qoʻshimcha taʼtildan tashqari, yaʼni ushbu taʼtillarga qoʻshilmaydi beriladi.
Ijtimoiy taʼtil uni berish uchun asos boʻladigan ijtimoiy holat yuzaga kelganda beriladi va boshqa davrga koʻchirilishi, shuningdek pulli kompensatsiya bilan, hattoki mehnat shartnomasi bekor qilinayotganda ham almashtirilishi mumkin emas.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi