1. Moddaning birinchi qismiga binoan, birinchi ish yili uchun har yilgi mehnat taʼtilidan foydalanish huquqi xodimda u ushbu ish beruvchida uzluksiz ishlagan olti oy oʻtganidan keyin yuzaga keladi.

Amaliyotda “uzluksiz ishlagan” degan tushunchani baʼzida notoʻgʻri talqin qilish hollari ham mavjud boʻlib, uni tom maʼnoda qoʻllashga harakat qilishadi. Bu oʻrinda uzluksiz ishlashni “xodim biror kun ham ishni oʻtkazib yubormasdan ishlash” deb tushunish kerak emas. Masalan, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrida, bemor oila aʼzosini parvarishlash davrida va boshqa hollarda, hattoki progul davrida ishga chiqilmagan kunlar ham “ishda uzilish boʻldi, endi xodim olti oydan keyin har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqidan mahrum boʻldi” degan xulosaga olib kelishi kerak emas. Bu oʻrinda “uzluksiz ishlash” degani shu ish beruvchida mehnat shartnomasi bekor qilinmasdan ishlashni anglatadi.

Amaliyotda xodim olti oy ishlagandan keyin unga har yilgi mehnat taʼtilini berish borasida kelishmovchilik kelib chiqmasligi uchun u ishga qabul qilingandan keyin mehnat taʼtilini berish masalasini hal qilib olish, yaʼni har yilgi mehnat taʼtilini berish vaqtini kelishib olib “Taʼtillar jadvali”ga kiritish maqsadga muvofiq boʻladi. Aks holda, xodim olti oy ishlagandan keyin xohlagan vaqtda taʼtil berilishini talab qilishi va ish beruvchi uning bu talabini bajarishi shart boʻlib qoladi (ish boshlangandan keyin olti oy oʻtmasdan avval beriladigan taʼtilning davomiyligi va unga haq toʻlash borasida batafsil ushbu moddaning toʻrtinchi qismiga sharhlarda oʻqing).

Mehnat shartnomasi taraflarining kelishuviga koʻra xodimga olti oy oʻtguniga qadar ham mehnat taʼtili berilishi mumkin, yaʼni ish beruvchi va xodimning kelishuviga koʻra har yilgi mehnat taʼtili xodim ushbu ish beruvchida ish boshlagan kundan keyin istalgan vaqtda berilishi mumkin. Ushbu norma ish beruvchiga ham xodimga ham huquq beradi majburiyat emas. Xodim yoki ish beruvchi taklif kiritishi agar kelishuvga erishilsa xodimga mehnat taʼtili berilishi mumkin. Bunda kelishuv alohida yozma hujjat boʻlmaydi, ogʻzaki kelishuv boʻlishi ham mumkin.

2. Ushbu moddaning ikkinchi qismiga binoan, birinchi bor, yaʼni yangi tashkil etilgan tashkilotlarda xodimlarga birinchi ish yili uchun har yilgi mehnat taʼtili birinchi ish yili tugaguniga qadar ushbu taʼtilni berish sharti bilan olti oy ishlamasidan ilgari yoki undan keyin berilishi mumkin. Bunda “berilishi mumkin” degan norma katta ahamiyat kasb etadi. Bu yangi tashkil etilgan tashkilotlarning xodimlariga yillik mehnat taʼtili olti oydan avval yoki undan keyin muqarrar ravishda beriladi degani emas, yanada aniqroq aytsak, na ish beruvchi xodimni mehnat taʼtiliga ketishga majburlash va na xodim taʼtil berilishini talab qilish huquqiga emas. Bunday holatlarda mehnat taʼtilini berish masalasi xodim bilan ish beruvchining kelishuviga koʻra hal etilishi kerak.

3. Mazkur moddaning uchinchi qismida keltirilgan toifadagi xodimlarga, ularning xohishiga koʻra har yilgi mehnat taʼtili olti oy oʻtgunga qadar muqarrar ravishda berilishi shart boʻlib, hech bir sababga koʻra har yilgi mehnat taʼtilini olti oy oʻtmasdan avval berish rad etilishi mumkin emas. Bunday xollarda, masalaning asosiy va yagona sharti “xodimning xohishi” hisoblanadi. Agar xodim shunday xohishni bildirsa, ish beruvchi xodimning talabini qanoatlantirish shart.

Mazkur toifadagi shaxslarga mehnat taʼtillarini oʻzlarining xohishiga koʻra berilishi haqida quyidagi moddalarning sharhida toʻliq maʼlumotlarni olishingiz mumkin:

MK 400-moddasi sharhida:

ayollarga — homiladorlik va tugʻish taʼtilidan oldin yoki undan keyin;

oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bitta yoki undan ortiq bolani (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolani) tarbiyalayotgan shaxslarga (yolgʻiz ota-onaga, shu jumladan beva ayollarga, beva erkaklarga, nikohdan ajralganlarga, muddatli harbiy xizmatdagi harbiy xizmatchilarning xotinlariga, ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxslarga);

MK 418-modda sharhida oʻn sakkiz yoshdan kichik boʻlgan shaxslarga;

MK 429-modda sharhida I va II guruh nogironligi boʻlgan xodimlarga;

MK 383-modda sharhida ishdan ajralmagan holda taʼlim tashkilotlarida oʻqiyotganlarga, agar ular oʻzining har yilgi mehnat taʼtilini imtihonlar, sinovlar (zachyotlar) topshirish, bitiruv malakaviy ishlarini, magistrlik dissertatsiyalarini, kurs, laboratoriya ishlarini va boshqa oʻquv ishlarini bajarish vaqtiga toʻgʻrilab olishni xohlasa.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasining “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan tartibda rezervga boʻshatilganidan keyin uch oydan kechiktirmay ishga kirgan muddatli harbiy xizmatni oʻtagan sobiq harbiy xizmatchilarga va

1941 — 1945 yillardagi urush qatnashchilariga va imtiyozlari boʻyicha ularga tenglashtirilgan shaxslar olti oy oʻtguniga qadar xodimning xohishiga koʻra har yilgi mehnat taʼtili beriladi.

1941 — 1945 yillardagi urush qatnashchilariga va imtiyozlari boʻyicha ularga tenglashtirilgan shaxslar haqida MK 167-moddasi sharhiga qarang.

Shuningdek, jamoa kelishuvlarida, shuningdek jamoa shartnomasida yoxud ichki hujjatlarda belgilangan boshqa hollarda boshqa xodimlarga ham olti oy oʻtguniga qadar xodimning xohishiga koʻra har yilgi mehnat taʼtili berish mumkin. Agar ushbu hujjatlarda bu holatlar va xodimlar toifalari belgilangan boʻlsa, bu ish beruvchi uchun majburiy boʻladi.

4. Ish boshlangandan keyin olti oy oʻtmasdan avval har yilgi mehnat taʼtili berilganda, yaʼni ushbu moddaning birinchi, ikkinchi va uchinchi qismlarida nazarda tutilgan hollarda har yilgi mehnat taʼtili toʻliq davomiylikda va toʻliq haq toʻlangan holda beriladi.

Bunda taʼtil ish beruvchi bilan xodim oʻrtasidagi kelishuvga yoki xodimning talabiga koʻra beriladimi farqi yoʻq, har yilgi taʼtil toʻliq davomiylikda beriladi va taʼtil davri uchun haq ham toʻliq toʻlanadi, bundan ushbu moddaning beshinchi va oltinchi qismlarida tutilgan qoidalar istisno.

Bu masalada amaliyotchilardan “agar taʼtil toʻliq berilsa va puli ham toʻliq toʻlansa, keyin xodim toʻliq ish yili (oʻn ikki oy) ishlamasdan ishdan boʻshab ketsa nima boʻladi? Ortiqcha toʻlangan pullar nima boʻladi? Degan savollar beriladi.

Haqiqatdan ham savolda koʻtarilganidek holatlar amaliyotda koʻplab uchrab turadi.

Agar xodim toʻliq ish yili ishmasdan avval mehnat shartnomasini bekor qilinsa, bu pullarni qaytarish masalasi MKning 269-moddasida belgilangan tartibda hal etilishi kerak, yaʼni xodimning oxirgi ish haqidan uning roziligisiz ushlab qolinishi mumkin.

Xodim ishlab berilmagan vaqtga mutanosib miqdordagi pullarni ixtiyoriy qaytarishga rozi boʻlsa va ish beruvchi monelik bildirmasa bu pullarni boʻlib-boʻlib toʻlash toʻgʻrisida taraflar kelishuv tuzishlari ham mumkin. Agar bunga ham rozi boʻlmasa, sud tartibini undirish mumkin boʻladi.

5. Moddaning beshinchi qismiga binoan, oʻrindoshlik asosida ishlaydigan xodimlarga birinchi ish yilida har yilgi mehnat taʼtili olti oy oʻtmasdan ularning asosiy ish joyidagi mehnat taʼtili bilan bir vaqtda berilishi shart. Bunda har yilgi mehnat taʼtili davri uchun toʻlanadigan haq xodim (oʻrindosh) haqiqatda ishlagan vaqtiga mutanosib miqdorda toʻlanadi. Bu qoida oʻrindoshga faqat birinchi ish yilida har yilgi mehnat taʼtil berilayotganda qoʻllaniladi. Agar oʻrindosh birinchi ish yilida taʼtil berilayotgan vaqtda shu tashkilotda yoki tarmoqda olti oy va undan koʻp ish stajiga ega boʻlsa yoxud har yilgi mehnat taʼtili ikkinchi va undan keyingi ish yillari uchun berilayotgan boʻlsa ish haqi toʻliq toʻlanadi.

Shu oʻrinda, “oʻrindoshlik asosida ishlayotgan xodim birinchi ish yilida asosiy ish joyidagi mehnat taʼtil vaqtida oʻrindoshlik asosidagi ish joyidan har yilgi mehnat taʼtili berilishini soʻramasa-chi?” degan savol tugʻilishi mumkin. Agar xodim taʼtil berilishini soʻramasa, majburan taʼtilga chiqarish mumkin emas. Majburan yillik mehnat taʼtiliga chiqarishga faqat taʼtillar jadvalida belgilangan vaqt kelgandagina yoʻl qoʻyiladi (batafsil MKning 228-moddasining sharhlariga qarang).

6. Oʻrindoshlar singari taʼlim tashkilotlarining oʻqituvchilar tarkibi va uslubiyatchilarga ham oʻquvchilarning yozgi taʼtili davrida beriladigan birinchi ish yilidagi har yilgi mehnat taʼtili oʻquvchilarning yozgi taʼtili davrida toʻliq davomiylikda, ular ushbu taʼlim tashkilotiga ishga kirgan vaqtidan qatʼi nazar, ishlab bergan vaqtiga mutanosib ravishda haq toʻlangan holda beriladi.

Ushbu moddaning oltinchi va yettinchi qismiga oid normalar MK 223-moddasi sharhida misollar bilan batafsil tushuntirilgan.