Dam olish vaqtini xodim mehnat vazifalarini bajarishdan ozod etib qoʻyiladigan boshqa vaqtlardan farqlovchi belgi uning ishdan xoli boʻlgan vaqtdan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalanishi mumkinligidir. Shu bilan birga, xodim ishdan ozod etib qoʻyilgan, lekin mehnat vazifalariga kirmagan boshqa vazifalarini bajarish bilan band boʻlgan (masalan, davlat yoki jamoat vazifalarini bajarish, taʼlim olish, malaka oshirish va shu kabilar bilan bogʻliq holda) davrlar dam olish vaqtiga kiritilmaydi, chunki xodim bunday davrlardagi vaqtini oʻzi xohlaganidek tasarruf etish va undan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalanish imkoniyatiga ega emas. Bunday holatlar roʻyxati moddaning oʻzida berilgan.

Jumladan, mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusiga koʻra bekor qilinishi toʻgʻrisidagi ogohlantirish muddati davrida xodimga ish qidirish uchun haftasiga ishdan boʻsh boʻlinadigan qoʻshimcha kunlar (haftasiga xodim oʻzi tanlagan bir kun) dam olish vaqtiga kiritilmagan.

Oʻn olti yoshga toʻlguniga qadar nogironligi boʻlgan bolani tarbiyalayotgan ota-onadan biriga (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxsga) beriladigan ishdan boʻsh boʻlinadigan qoʻshimcha kunlar ham dam olish vaqtiga kirmaydi (MKning 401 va 402-moddalar sharhiga qarang).

Homilador ayollarga beriladigan ishdan boʻsh boʻlinadigan kunlar ham dam olish vaqtiga kirmaydi (MKning 403-modda sharhiga qarang).

Donorlarning tibbiy tekshiruv kunida hamda qon va uning tarkibiy qismlari topshiriladigan kunda ishdan ozod etilishi ham dam olish vaqtiga kirmaydi (MKning 283-modda sharhiga qarang).

Ijtimoiy taʼtillar: homiladorlik va tugʻish taʼtillari, bolani parvarishlash taʼtillari, oʻquv taʼtillari va ijodiy taʼtillar ham dam olish vaqtiga kirmaydi (MKning 236-239, 385, 387, 404, 405-modda sharhiga qarang).

Xodim tomonidan davlat yoki jamoat majburiyatlari bajariladigan davrlar ham dam olish vaqtiga kirmaydi (MKning 282-modda sharhiga qarang).

Ish beruvchining va mehnat jamoasining manfaatlarini koʻzlab majburiyatlar bajariladigan davrlar ham dam olish vaqtiga kirmaydi.

Ish beruvchining va mehnat jamoasining manfaatlarini koʻzlab majburiyatlar bajariladigan davrlarga:

xodim jamoaviy muzokaralarda, jamoa shartnomasi loyihasini tayyorlashda ishtirok etgan davr;

xodimlarning vakillari boʻlgan va ishlab chiqarish ishlaridan ozod qilinmagan shaxslar tomonidan xodimlarning vakilligi va ularning manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vazifalar bajarilgan davr;

mehnat nizolari boʻyicha komissiya aʼzosi ushbu komissiya ishida ishtirok etgan davr;

mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakolatli shaxs tomonidan oʻz zimmasiga yuklatilgan vazifalar bajarilgan davr;

xodim xizmat safarida boʻlgan davr;

va boshqa MK va qonunchilikda nazarda tutilgan davrlar kirishi mumkin.

Xodimning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrlari ham dam olish vaqtiga kirmaydi. Chunki ushbu davrda xodim mehnatga qobiliyatsiz boʻladi va sogʻligini tiklashga harakat qiladi.

Mazkur qoida nafaqat MKda, balki “Aholi bandligi toʻgʻrisida”gi Qonunda bu vaqt mobaynida xodim ish qidirish, rezyume tarqatish, potentsial ish beruvchilar bilan suhbatdan oʻtish va shunga oʻxshash ishlar bilan band boʻlishi nazarda tutilgan. Bu harakatlar esa xodimni ixtiyoriga bogʻliq boʻlsa-da, asosiy vazifasi mehnat shartnomasi bekor boʻlgach, kelajakda ishsiz qolmasligi va boshqa daromad manbai topish orqali kun kechirishi uchun qonun bilan belgilangan imkoniyatdir.

Xuddi shunday, moddada sanab oʻtilgan boshqa holatlarda ham obʼyektiv zaruratga qarab ish beruvchi tomonidan berilishi kerak boʻlgan davrlar belgilangan.

Moddada sanab oʻtilgan dam olish vaqtiga kirmaydigan holatlar roʻyxati chegaralanmagan. Yaʼni, kodeksning moddasida belgilangandan tashqari boshqa shunday vaziyatlar mavjud boʻlganda ham, yaʼni xodimga dam olish uchun emas, balki mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan oʻzga maqsadlarda beriladigan, xodimni mehnat majburiyatlarini bajarishdan ozod etishning boshqa davrlar ham belgilanishi mumkinligi alohida qayd etilgan.

Masalan, MKning 407-moddasiga muvofiq, ikki yoshga toʻlmagan bolaning ota-onasidan biriga (vasiysiga) dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusdan tashqari bolani ovqatlantirish uchun qoʻshimcha tanaffuslar beriladi. Bunday tanaffuslar dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusga qoʻshib berilishi yoxud ish kunining (smenaning) tegishincha qisqartirilgan holda boshiga yoki oxiriga koʻchirilishi, shu jumladan jamlangan holda koʻchirilishi mumkin.

XALQARO STANDARTLAR

XMTning “Onalikni muhofaza qilish toʻgʻrisida"gi 103-sonli Konventsiyasida homiladorlik va tugʻish taʼtilini kamida 12 hafta muddatga berish, shu jumladan tugʻruqdan keyingi taʼtil va ishdan boʻshatilishdan himoyalanish imkoniyatini taʼminlash majburiyatlari belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan XMTning Ishlayotgan erkaklar va ayollar uchun teng munosabatlar va teng imkoniyatlar: oilaviy majburiyatlarga ega xodimlar toʻgʻrisidagi 156-sonli Konventsiyasida mamlakatlar mehnatni tashkil etish, taʼtillar va moslashuvchan jadvallarni taqdim etishda xodimlarning oilaviy majburiyatlarini (shu jumladan, nogironligi boʻlgan bolani tarbiyalash) hisobga olishlari kerak. Ushbu Konventsiya uchun qabul qilingan 165-sonli Tavsiya "kasbiy va oilaviy majburiyatlarni birlashtirishni yengillashtirish choralarini koʻrish" zarurligini taʼkidlaydi.