Mazkur qoida MKning 8-moddasida mustahkamlangan xodimning huquqiy holati yomonlashishiga yoʻl qoʻyilmasligi printsipi doirasida kiritilgan. Chunonchi, ushbu printsipga muvofiq, har qanday normativ-huquqiy hujjat xodimning huquqiy holatini yuqoriroq yuridik kuchga ega boʻlgan normativ-huquqiy hujjatga nisbatan yomonlashtirmasligi kerak.

Hech bir ichki hujjat, ish beruvchining yakka tartibdagi huquqiy hujjati xodimning huquqiy holatini normativ-huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtirishi mumkin emas.

Ushbu tamoyil xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini himoya qilish va mehnat munosabatlari taraflari manfaatlarining adolatli muvozanatini taʼminlash qaratilgan boʻlib, alohida ahamiyatga ega.

Xodimning huquqiy holatini yomonlashtirmaslik tamoyili MKning bir qator qoidalarida mustahkamlangan. MKning 86-moddasiga koʻra, jamoa kelishuvlarida xodimlarning ahvolini mehnat qonunchiligi va yuqori darajadagi jamoa kelishuvlariga nisbatan yomonlashtiradigan shartlar boʻlmasligi kerak.

Xuddi shunday talab mehnat shartnomalariga nisbatan MKning 105-moddasida ham mavjud boʻlib, unda mehnat shartnomasining mazmuniga xodimning ahvolini mehnat qonunchiligi va mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtiruvchi shartlar kiritilgan boʻlsa, ular haqiqiy emas deb hisoblanishi koʻrsatilgan.

Amaliyotda xodimning huquqiy holatini yomonlashtirmaslik tamoyili buzilishi holatlari uchraydi. Odatda mehnat shartnomalariga qonunchilikka zid shartlarni kiritish, mehnatning muhim shartlarini asossiz oʻzgartirish, oʻzgarishlarni xodimlar vakillari bilan kelishish tartibini eʼtiborga olmaslik kabi holatlar kuzatiladi. Tamoyilga rioya etilishini nazorat qilishda kasaba uyushmalari va Davlat mehnat inspektsiyasi muhim rol oʻynaydi. MKning 88-moddasiga koʻra, agar jamoa shartnomasida xodimlarning ahvolini yomonlashtiruvchi shartlar aniqlansa, Davlat mehnat inspektsiyasi bu haqda tomonlarni xabardor qiladi va ularni bartaraf etish choralarini koʻradi.

Huquqni qoʻllash amaliyotidagi muammo xodimlarning oʻz huquqlari haqida yetarli darajada xabardor emasligi boʻlib, bu mehnat munosabatlarida huquqiy savodxonlik va madaniyatni oshirishni dolzarb qiladi.

MISOL

Ish beruvchining buyrugʻi orqali xodimning holatini mehnat qonunchiligi shartlariga nisbatan yomonlashtirishning klassik misoli qonuniy asoslar boʻlmaganda ishdan boʻshatish toʻgʻrisidagi qarordir. Tegishli organlarga murojaat qilinganda, bunday buyruqlar bekor qilinib, xodimlar ish oʻrniga qayta tiklanadi.

XALQARO STANDARTLAR

Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro Paktning (Oʻzbekiston tomonidan 1995 yilda ratifikatsiya qilingan) 7-moddasiga muvofiq, davlatlar “adolatli va qulay mehnat sharoitlarini” taʼminlash majburiyatini oladi. BMTning Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar boʻyicha qoʻmitasi esa oʻzining 3-sonli umumiy sharhida (1990 yil) qonunchilikdagi har qanday regressiv oʻzgarish obʼyektiv va asosli dalillarni talab etishini taʼkidlaydi.