1. Mazkur moddada har yilgi mehnat taʼtili davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish hollari keltirilishi bejiz emas. Chunki har doim va har qanday hollarda ham har yilgi mehnat taʼtili davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish mumkin emas.

Mehnat taʼtilining davomiyligi oʻzgargan deganda xodimga mehnat shartnomasiga asosan beriladigan har yilgi asosiy va qoʻshimcha mehnat taʼtillari davomiyligi qonunchilik hujjatlari yoki jamoa shartnomaga asosan koʻpaygan yoki kamayganligi tushuniladi. Bunday holatda har yilgi mehnat taʼtilining davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish amalga oshiriladi.

Har yilgi mehnat taʼtilining davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish deganda xodimga taʼtil berilishi mumkin boʻlgan ish yilida ishlagan vaqtda (oylarda) tegishli tarzda ayrim oylarda koʻp, ayrimlarda kam mehnat taʼtilini hisoblash tushuniladi. Shunda, koʻproq taʼtil olish huquqi boʻlgan oylarga alohida va kamroq taʼtil olish huquqiga ega boʻlganda alohida hisoblanib keyin qoʻshiladi.

Amaliyotda MKning ushbu moddasida nazarda tutilmagan hollarda ham har yilgi mehnat taʼtili davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish uchrab turadi.

Xodimga navbatdagi mehnat taʼtili berilayotganda uning davomiyligini xodim avvalgi mehnat taʼtilidan keyin haqiqatda ishlagan vaqtiga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish yoki unga toʻlanadigan haqni shu tarzda hisoblab chiqarish hollari uchrab turadi. Bu albatta notoʻgʻri.

Har yilgi mehnat taʼtili davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarish hollari ushbu moddaning birinchi qismida sanab oʻtilgan. Ammo buni toʻliq roʻyxat deb hisoblash mumkin emas. Chunki hayotda boʻladigan barcha holatlarni avvaldan bashorat qilishni imkoni yoʻq. Shuning uchun sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida “Agar ish yili davomida xodimning har yilgi mehnat taʼtilining davomiyligi oʻzgargan boʻlsa” deb qavs ichida imkon qadar qanday hollarda ish yili davomida xodimning mehnat taʼtilini davomiyligi oʻzgarishi mumkin boʻlgan holatlar keltirilgan va yuqorida aytilganidek, toʻliq roʻyxatni keltirish imkoni boʻlmagani uchun “va boshqalar” deb boshqa holatlarga havola qilingan.

Voyaga yetmagan xodim oʻn sakkiz yoshga toʻlganligi munosabati bilan u asosiy uzaytirilgan mehnat taʼtilini olish huquqini yoʻqotgan har yilgi mehnat taʼtilining davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarishga misol:

Xodim ish yilining (12 oyning) dastlabki 4 oyida oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan va MKning 218 va 418-moddalariga asosan uzaytirilgan 30 kalendar kun mehnat taʼtili berilishi kerak, 4 oydan keyin oʻn sakkiz yoshga toʻlgan keyingi 8 oy uchun uning uzaytirilgan taʼtil olish huquqi boʻlmaydi va 21 kalendar kun mehnat taʼtili berilishi kerak.

Shunda, 4 oy uchun (30/12=2,5*4=10) 10 kalendar kun, 8 oy uchun (21/12=1,75*8=14) 14 kalendar kun jami 24 kalendar kun berilish kerak.

Bunda:

30 va 21 – mehnat taʼtilining qonunchilikda belgilangan davomiyligi;

12 – kalendar yilining jami oylar soni;

4 va 8 – xodimning mehnat taʼtilini olish huquqini beruvchi ish staji.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan quyidagi holatlarda ham mehnat taʼtillari xuddi shunday hisoblanadi:

I yoki II guruh nogironligi belgilangan va shu sababli unda uzaytirilgan taʼtil olish huquqi yuzaga kelganda;

xodim ish yilining bir qismini oddiy mehnat sharoitlarida, boshqa qismini esa unga qoʻshimcha taʼtil olish huquqini beradigan noqulay mehnat sharoitlarida ishlagan boʻlsa;

xodim ish yili davomida boshqa ishga oʻtkazilgan va bu ishda mehnat taʼtilining xodim unga oʻtkazilguniga qadar bajargan ishidagiga nisbatan boshqacha davomiyligi nazarda tutilgan boʻlsa.

Keltirilgan holatlardan boshqa yana qanday holatlar boʻlishi mumkin?

Masalan, jamoa shartnomasida qoʻshimcha taʼtil kunlari joriy qilinishi, belgilangan qoʻshimcha taʼtil kunlari koʻpaytirilishi, kamaytirilish yoki bekor qilinishi mumkin.

Agar ish yili davomida jamoa shartnomasiga qoʻshimcha taʼtil berish kiritilgan boʻlsa, shu qoʻshimcha taʼtil kunlari 12 oyga boʻlinib, bir oy ish staji uchun necha kun qoʻshimcha taʼtil berilishi aniqlanadi va shu kunlar xodim bunday qoʻshimcha taʼtil joriy etilgandan keyin ishlagan oylarga koʻpaytiriladi. Hosil boʻlgan kunlar asosiy taʼtilga qoʻshiladi. Mehnat taʼtili shu ish yili tugagunga qadar berilganda ham shu tartibda hisoblanadi.

Shuningdek, 2023 yil 30 apreldan yangi MK kuchga kiritilishi munosabati bilan deyarli barcha xodimlarning asosiy taʼtillarini davomiyligi oʻzgardi. Avvalgi MKga binoan asosiy taʼtil 15 kalendar kunidan iborat boʻlgan boʻlsa, yangi MKga binoan asosiy taʼtil 21 kalendar kuni etib belgilandi.

2. Ushbu moddaning ikkinchi qismida birinchi qismdagi xodim ish yili davomida boshqa ishga oʻtkazilgan va bu ishda mehnat taʼtilining xodim unga oʻtkazilguniga qadar bajargan ishidagiga nisbatan boshqacha davomiyligi nazarda tutilgan boʻlsa har yilgi mehnat taʼtilining davomiyligini ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda hisoblab chiqarishda eʼtibor qaratiladigan holatlar koʻrsatilgan.

Unga binoan, agar xodim ishlab chiqarish zaruriyati yoki bekor turib qolish munosabati bilan ish beruvchining tashabbusiga koʻra vaqtincha boshqa ishga oʻtkazilgan boʻlsa (MK 145-modda sharhiga qarang) va ushbu ish uchun mehnat taʼtilining davomiyligi xodimning asosiy ishidagiga nisbatan kamroq davomiylikda boʻlgan taqdirda ham, xodimning yillik mehnat taʼtilining davomiyligi kamaytirish mumkin emas. Agar aksincha, asosiy ishidagi taʼtilning davomiyligi vaqtincha oʻtkazilgan ishdagi taʼtilning davomiyligidan kam boʻlsa, xodimga taʼtil berishda uning davomiyligi asosiy ishi uchun alohida va vaqtincha oʻtkazilgan ishidagi davr uchun alohida hisoblab chiqariladi.

Masalan, asosiy ishidagi taʼtilning davomiyligi 21 kalendar kun, ishlab chiqarish zaruriyati tufayli vaqtincha oʻtkazilgan boshqa ishidagi taʼtilning davomiyligi 24 kalendar kuni boʻlsa va xodim, aytaylik, shu ishda ikki oy ishlagan boʻlsa, taʼtilning davomiyligi har ikkala davr uchun mutanosib ravishda alohida-alohida hisoblab chiqarilishi kerak.

3.1. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida, taʼtillar borasida amaliyot uchun jiddiy masalalardan biri keltirilgan. Yuqorida ushbu moddaning birinchi qismiga sharhda har doim, har qanday hollarda ham yillik mehnat taʼtilini ishlab bergan vaqtga mutanosib hisoblab chiqarish mumkin emasligi aytildi. Moddaning ushbu qismida ishning birinchi yili uchun, yaʼni xodim ushbu ish beruvchida birinchi ishlagan ish yili uchun, har yilgi mehnat taʼtili kimlarga ishlab berilgan vaqtiga mutanosib ravishda haq toʻlangan holda ammo toʻliq davomiylikda berilishi koʻrsatib oʻtilgan.

3.2. Ular quyidagi ikki toifadagi xodimlardir:

birinchi toifasi – har yilgi mehnat taʼtili oʻquvchilarning yozgi taʼtili davrida beriladigan taʼlim tashkilotlarining oʻqituvchilar tarkibi va uslubiyatchilari;

ikkinchi toifasi – birinchi ish yilida olti oydan kam ishlagan oʻrindoshlar.

Oʻqituvchi va uslubiyatchilar agar ular oʻquv yili boshlangandan keyin ishga kirgan boʻlsalar, mazkur tashkilotning shu toifadagi boshqa xodimlari bilan bir vaqtda mehnat taʼtili toʻliq davomiylikda (56 kalendar kun) beriladi. Ammo taʼtil vaqti uchun haq ular shu oʻquv yilida ishlagan vaqtiga mutanosib miqdorda toʻlanadi.

MISOL

Oʻqituvchi yilning 27 oktyabr kunidan ishga kirgan boʻlsa va mehnat taʼtili keyingi kalendar yilning 10 iyundan berilsa, unga 56 kalendar kuni davomiylikda mehnat taʼtili berilib, olti oylik ish staji uchun berilish kerak boʻlgan taʼtil, yaʼni 28 kuni uchun (bundan haftaning yakshanba va, agar taʼtil davriga ishlanmaydigan bayram kuni toʻgʻri kelib qolsa shu bayram kunini chiqarib tashlagan holda) haq toʻlanadi.

Bu quyidagicha hisobdan kelib chiqadi:

56:12=4,66x6=28.

Bunda:

56 – mehnat taʼtilining qonunchilikda belgilangan davomiyligi;

12 – kalendar yilining jami oylar soni;

6 – xodimning mehnat taʼtilini olish huquqini beruvchi ish staji MKning 224-moddasi tartibiga koʻra yaxlitlash yoʻli bilan hisoblab chiqarilgan staj, yaʼni xodim oktyabr oyida 4 kunlik, noyabr – may oyilarida toʻliq 6 oylik va iyun oyida 10 kunlik ish stajiga ega boʻlgan. Shuning uchun noyabr – may oylaridagi 6 oylik staj hisobga olingan, oktyabr oyidagi 4 kun va iyun oyidagi 10 kunni qoʻshganimizda jami 14 kun, 15 kundan kam boʻlgani uchun hisobga olinmagan (agar 15 kun va undan koʻp boʻlganida bu ham bir oy deb yaxlitlanib, taʼtil davrida haq toʻlanishi kerak boʻlgan oylarning soni 6 oy boʻlar edi).

Ishlab berilgan vaqti deganda xodim haqiqatda ishlagan vaqt hisobga olinadi degan xulosa kelib chiqishi kerak emas, chunki mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga xodim haqiqatda ishlamagan baʼzi boshqa davrlar ham kiritiladi (MKning 226-moddasining sharhiga qarang).

Ushbu toifadagi xodimlarning ikkinchi va keyingi ish yillari uchun har yilgi mehnat taʼtiliga toʻliq hajmda haq toʻlanadi.

3.3. Birinchi ish yilida olti oydan kam ishlagan oʻrindoshlarga asosiy ishi boʻyicha har yilgi mehnat taʼtili bilan bir vaqtda mehnat taʼtili berilganda, taʼtil vaqti uchun haq toʻlash yuqorida bayon etilgan (birinchi toifadagi xodimlarning mehnat taʼtil vaqtiga haq toʻlash) tartibda amalga oshiriladi.

Agar oʻrindosh birinchi ish yilida oʻrindoshlik asosidagi ishda olti oydan koʻp ishlagan boʻlsa, mehnat taʼtili davri uchun haq umumiy tartibda toʻlanadi.

Shu oʻrinda, “olti oydan koʻp ishlagan” degan shartga eʼtibor berish kerak boʻladi, chunki “olti oydan qancha koʻp? (bir kunmi, oʻn kunmi, oʻn besh va h.k. kunmi?)” degan savol boʻlishi mumkin. Bu savol ham bejiz yuzaga kelmaydi, chunki MKning 224-moddasi qoidasiga koʻra, oʻn besh va undan ortiq kalendar kunlar yaxlitlanib “bir oy” deb hisoblanadi, oʻn besh kalendar kunidan kami esa hisobga olinmaydi.

Aytaylik, oʻrindoshga asosiy ish joyidan mehnat taʼtili berilishi sababli oʻrindoshlik asosidagi birinchi ish yilida olti oy va bir kun ishlaganda mehnat taʼtili berilsa, ish haqi mehnat taʼtilining barcha kunlariga toʻlanadimi yoki shu ish yilida ishlagan vaqtiga mutanosib ravishdami?

Bunday holatlarda oʻrindosh ishlab bergan vaqtiga mutanosib emas, balki mehnat taʼtilining barcha kunlariga haq toʻlanadi, chunki sharhlanayotgan normadagi "olti oydan koʻp ishlagan”degan shart, qatʼiy shart boʻlib, oʻzgacha talqin qilinishi mumkin emas. MKning 224-moddasida esa gap mehnat taʼtili davriga haq toʻlash emas, balki yillik mehnat taʼtilning davomiyligini hisoblab chiqishdagi tartib toʻgʻrisida boradi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismiga asosan yuqorida keltirilgan xodimlar bilan mehnat shartnomasi bekor qilinganda (bunda mehnat shartnomasi qachon bekor qilinayotgani, yaʼni ish yili tugagandan keyinmi yoki undan avvalmi, ahamiyat kasb etmaydi) ularga shu ish yilida foydalanmagan mehnat taʼtili uchun tegishli kompensatsiya toʻlanishi shart.

MISOL

Oʻqituvchi 5 oy ishlagandan keyin u bilan mehnat shartnomasi bekor qilinsa, unga 23 kalendar kunidan iborat (56:12=23,3 yaxlitlanganda 23 boʻladi) foydalanmagan mehnat taʼtilining tegishli kunlari uchun haq toʻlanishi kerak.

Oʻrindoshlik asosida ishlovchi xodimga mehnat taʼtili uchun haq toʻlab berilgan boʻlsa va u bilan mehnat shartnomasi shu ish yili tugamasdan avval bekor qilinsa (bunda mehnat shartnomasini bekor qilishning barcha asoslarida), ishlab berilmagan taʼtil kunlari uchun toʻlangan pullar ushlab qolinadi. Bunda xodimning roziligi talab etilmaydi (MK 269-moddasi sharhiga qarang).

MISOL

Aytaylik, oʻrindoshga 6 oy va 2 kun ishlagandan keyin mehnat taʼtili toʻliq davomiylikda (masalan, 21 kalendar kun) va toʻliq haq toʻlagan holda berilgan. Xodim taʼtil tugagandan keyin 13 kun ishlagandan keyin mehnat shartnomasini bekor qilinsa, taʼtil vaqti uchun toʻlangan pullardan 9 kunligi ushlab qolinishi kerak.

Uning hisobi quyidagicha:

21:12=1,75x7=12,25 (yaxlitlanganda 12)

21 – 12,25=8,75 (yaxlitlanganda 9)

Bunda: 21 – taʼtilning davomiyligi;

12 – yildagi oylar soni;

7 – mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajining davomiyligi (taʼtil berilishidan oldingi ishlangan 6 oy + 21 taʼtil kunlari (chunki mehnat taʼtili davri navbatdagi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga kiradi) + 2 kun taʼtilgacha boʻlgan ishlangan davrdagi kunlar + 13 taʼtildan keyin ishlangan kunlar, jami 6 oy 36 kun, yaxlitlanganda 7 oy);

12,25 – 7 oy uchun taʼtil kunlarining davomiyligi (yaxlitlanganda 12 kun);

8,75 – ishlab berilmagan 5 oyga toʻgʻri keladigan taʼtil kunlar (yaxlitlanganda 9).