1. Sharhlanayotgan moddada ish beruvchining xodimni dam olish kunlarida roziligisiz ishga jalb etish huquqini qatʼiy tartibga soladi. Yaʼni, 2 xil turdagi norma belgilangan birinchisi, dam olish kunlari va ishlanmaydigan bayram kunlari xodimning roziligisiz ishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmasligi boʻlsa, ikkinchisi bundan mustasno hollar roʻyxati keltirilgan.

Bu faqat aniq belgilangan favqulodda holatlarda va kasb vazifasi doirasidagina ruxsat etiladi.

Qonunchilikka rioya qilish va xavf-xatarlardan saqlanish uchun toʻgʻri rasmiylashtirish (buyruq, dalolatnoma, hujjatli asos) va toʻlovni taʼminlash majburiydir. MKning 113-moddasiga muvofiq, halokatlar, avariyalar, baxtsiz hodisalar, epidemiyalar, epizootiyalarning oldini olish boʻyicha kechiktirib boʻlmaydigan ishlarni amalga oshirish, shuningdek ushbu va boshqa favqulodda vaziyatlarning oqibatlarini bartaraf etish uchun muddatli mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilingan xodimlarga mazkur modda taalluqli emas.

1.1. Dam olish kunlari va ishlanmaydigan bayram kunlari tabiiy yoki texnogen xususiyatga ega halokatlarning, ishlab chiqarishdagi avariyalarning, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning, shuningdek yongʻinlarning, toshqinlarning, zilzilalarning, epidemiyalarning yoki epizootiyalarning oldini olish yoki oqibatlarini bartaraf etish hamda aholining yoxud uning bir qismining hayotiga yoki normal yashash sharoitlariga tahdid soladigan boshqa alohida hollarda bajariladigan ishlarni amalga oshirish uchun xodimning roziligisiz ishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar tushunchasi va ularni bartaraf etish yoʻllari Oʻzbekiston Respublikasining “Aholini va hududlarni tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunning 3-moddasida berilgan boʻlib, unga koʻra, tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar — muayyan hududda odamlar qurbon boʻlishiga, odamlarning sogʻligʻiga yoki atrof tabiiy muhitga zarar yetishiga, jiddiy moddiy talafotlarga hamda odamlarning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan avariya, halokat, xavfli tabiiy hodisa, tabiiy ofat yoxud boshqa ofat natijasida, karantinli va inson uchun xavfli boʻlgan boshqa yuqumli kasalliklar tarqalishi natijasida yuzaga kelgan vaziyatlar tushuniladi.

Oʻz navbatida favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish - favqulodda vaziyatlar roʻy berganda oʻtkaziladigan hamda odamlarning hayotini asrab qolishga va sogʻligʻini saqlashga, atrof tabiiy muhitga yetkaziladigan zarar va moddiy talafotlar miqdorlarini kamaytirishga, shuningdek favqulodda vaziyatlar zonalarining kengayishiga yoʻl qoʻymaslikka hamda xavfli omillar taʼsirini tugatishga qaratilgan qutqaruv ishlari va kechiktirib boʻlmaydigan ishlar majmui tushuniladi.

Ushbu Qonunning 5-moddasiga muvofiq, favqulodda vaziyatlar roʻy berish manbaiga qarab tabiiy xususiyatli favqulodda vaziyatlarga hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarga boʻlinadi.

Odamlar qurbon boʻlishiga, ularning sogʻligʻiga yoki atrof tabiiy muhitga zarar yetishiga, jiddiy moddiy talafotlarga, odamlarning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan tabiiy ofatlar (zilzilalar, sel, koʻchkilar, suv toshishi va boshqa xavfli tabiiy hodisalar), tabiiy yongʻinlar, epidemiyalar, epizootiyalar, epifitotiyalar tabiiy xususiyatli favqulodda vaziyatlardir.

Odamlar qurbon boʻlishiga, ularning sogʻligʻiga yoki atrof tabiiy muhitga zarar yetishiga, jiddiy moddiy talafotlarga, odamlarning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan sanoatdagi, transportdagi avariyalar va boshqa texnogen avariyalar, yongʻinlar (portlashlar), kuchli taʼsir etuvchi zaharli, kimyoviy, radioaktiv hamda xavfli biologik moddalarning tarqalishi yoxud tarqalish xavfi bilan bogʻliq avariyalar, binolar va inshootlarning toʻsatdan qulashi, toʻgʻonlarning, tozalash inshootlarining buzilishi, shuningdek odamlarning hayot faoliyatini taʼminlovchi kommunikatsiya tizimlaridagi avariyalar texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardir.

1.2. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi qonunning 4-moddasida “ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa” tushunchasi keltirilgan boʻlib, unga koʻra, bu - xodimning ish beruvchining hududida ham, uning tashqarisida ham oʻz mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda, shu jumladan ish beruvchi tomonidan berilgan transportda ish joyiga kelayotgan yoki ishdan qaytayotgan vaqtda mehnatda mayib boʻlishiga yoki sogʻligʻining boshqacha tarzda shikastlanishiga olib kelgan va xodimni boshqa ishga oʻtkazish zaruratiga, u kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoki turgʻun yoʻqotishiga yoxud vafot etishiga sabab boʻlgan hodisadir.

Shuningdek, baxtsiz hodisalarga quyidagilar kiradi: korxona hududida va uning tashqarisida mehnat vazifalarini bajarayotganda (shuningdek xizmat safarlarida) yuz bergan jarohatlanish, zaharlanish, issiqlik taʼsiri, portlash, falokatlar, imoratlar, inshootlar va konstruktsiyalar buzilishi, kuyish, muzlash, qizish, elektr toki va yashin urishi, hayvonlar, hasharotlar va sudralib yuruvchilar tomonidan, terroristik harakatlar natijasida shikastlanishlar, shuningdek tabiiy ofatlar (zilzilalar, oʻpirilishlar, suv toshqinlari, toʻfonlar va boshqalar) tufayli salomatlikning boshqa xil shikastlanishlari.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 6 iyunda qabul qilingan 286-son “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” qarorida ish beruvchi ishlab chiqarishda jarohatlanishning oldini olishga oid chora-tadbirlarni amalga oshirishi shartligi, tegishli kasaba uyushmasi yoki boshqa vakillik organi bilan kelishilgan holda baxtsiz hodisalarning oldini olishga oid chora-tadbirlar ishlab chiqishi va ularning bajarilishini nazorat qilishi belgilangan.

1.3. Dam olish kunlari va ishlanmaydigan bayram kunlari xodimning roziligisiz markazlashtirilgan issiq suv taʼminoti, sovuq suv taʼminoti va (yoki) suv chiqarish tizimlarining, gaz taʼminoti, issiqlik taʼminoti, yoritish, transport, aloqa tizimlarining normal ishlashini buzadigan kutilmagan holatlarni bartaraf etishga doir ijtimoiy jihatdan zarur ishlar amalga oshirilishi uchun ishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ushbu band jamoat infratuzilmasi va sogʻliqni saqlash sohasidagi favqulodda va shoshilinch holatlarda xodimlarni ishga jalb etish masalalariga bagʻishlangan, chunki hayotni taʼminlovchi tashkilotlar faoliyatida uzilish xavfi yoki ularning vazifalarini tezkor tiklash zarurati yoxud sogʻliqni saqlash tizimidagi shunga oʻxshash holat sababli.

Shoshilinch ishlar deganda jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan, kechiktirib boʻlmaydigan harakatlar tushuniladi, jumladan:

suv yoki elektr taʼminoti tarmogʻining shikastlangan qismini taʼmirlash;

qish mavsumida issiqlik taʼminotini tiklash;

gaz chiqishini bartaraf etish;

kanalizatsiya tizimidagi nosozlikni tuzatish;

tez tibbiy yordamni tashkil qilish;

tibbiyot yoki transport tizimlarining ishlashiga toʻsqinlik qiladigan kiberhujum yoki aloqa uzilishi oqibatlarini bartaraf etish.

Ish beruvchilar quyidagilarga haqli emas:

Shoshilinchlik holati boʻlmasa ham, unga rasman asoslanish;

buyruqsiz va sababini qayd etmasdan dam olish kunida ishlashni talab qilish;

mehnatni muhofaza qilish, sanitariya-gigiyena meʼyorlari va ish vaqti chegaralarini buzish (ayniqsa ayollar, voyaga yetmaganlar va boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj toifadagi shaxslar uchun);

Xodim qonunga xilof ravishda ishga jalb etilganligi yuzasidan Davlat mehnat inspektsiyasiga yoki sudga murojaat qilishi mumkin.

1.4. 4-bandda ish beruvchining xodimni uning oldindan roziligisiz ishga jalb qilishiga ruxsat berilgan istisno holatlarning taʼriflaridan biri hisoblanadi, quyidagi hollarda:

mol-mulkni yoʻq qilishning bevosita xavfi mavjud boʻlsa (yongʻin, suv toshqini, avariya, oʻgʻirlik va boshqalar);

yoki jihozlar, materiallar, mahsulotlar, hujjatlar va boshqa mulkka zarar yetkazish yoki buzilishning haqiqiy xavfi mavjud boʻlsa.

Ushbu qoida mulkdorning huquqlari va ishlab chiqarish jarayoni manfaatlari zudlik bilan chora koʻrishni talab qiladigan oqilona zarurat tamoyiliga asoslanadi. Bu tamoyil mulk egasining huquqlari va ishlab chiqarish jarayoni manfaatlarini himoya qilish uchun darhol harakat qilish zarurligiga asoslanadi. Oʻzbekiston Respublikasi “Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik toʻgʻrisida” gi Qonunning muqaddimasida Oʻzbekiston Respublikasi mulkdorga qarashli boʻlgan mol-mulkni saqlash va koʻpaytirib borish uchun barcha zarur sharoitlarni yaratib berish qoidasi mustahkamlangan. Mazkur Qonunga muvofiq, Oʻzbekistonda davlat, xususiy, jamoaviy va boshqa mulkchilik shakllari tan olinadi hamda qonun bilan himoya qilinadi.

Ish beruvchining mulki taʼrifiga quyidagilar kiradi:

ishlab chiqarish uskunalari va texnikasi (dastgohlar, serverlar, transport vositalari);

xomashyo va mahsulotlar, shu jumladan omborlardagi zaxiralar;

yoʻqotilishi yoki shikastlanishi mumkin boʻlgan hujjatlar va elektron maʼlumotlar;

binolar, xonalar, energiya tizimlari va boshqalar.

Masalan, omborxona yongʻini yoki suv bosishi yuz berganda u yerga zaxirada turgan mahsulotlar va boshqa narsalarni zudlik bilan olib chiqish kerak boʻladi, xuddi shunday ishlar oziq-ovqat ishlab chiqarishda sovitish uskunasining buzilishi holatida amalga oshirishi kerak boʻlgan ishlar hisoblanadi.

Ish beruvchi mazkur normadan xodim huquqlarini buzmasdan foydalanishi uchun quyidagi shartlar albatta bajarilishi lozim: birinchidan, mol-mulkni buzilishi/yoʻq boʻlib ketishi real xavfining mavjudligi, tahdid faktini qayd etish (xodimlarni ishga jalb qilish sabablari aniq koʻrsatilgan holda buyruq yoki farmoyish chiqariladi), xodimlarning qatʼiy cheklangan doirasini jalb etish, mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi normalariga rioya etish, yaʼni xavfli sharoitlarda ishlashi taqiqlangan shaxslarni jalb etish mumkin emas.

Ish beruvchi quyidagi hollarda 4-bandga tayanishga haqli emas:

odatiy ishlab chiqarish shoshilinchi vaziyati;

xodimlar yetishmasligi;

mahsulotni ortigʻi bilan ishlab chiqish rejasi;

loyihani qisqa muddatda tugatish shaxsiy istagi.

Bunday holatlar mehnat jarayonining oddiy koʻrinishlar boʻlib, favqulodda holatlar hisoblanmaydi.

2. Har qanday holda xodimni ishga jalb etish albatta uning mehnat vazifalari bilan cheklanish kerak boʻladi. Masalan, tramvay haydovchisini, agar bu uning mehnat vazifalariga kirmasa, qor tozalashga majbur qilish mumkin emas. Odatda xodimning mehnat vazifalari lavozim yoʻriqnomasi yoki mehnat shartnomasida aniq belgilangan boʻladi.

Barcha cheklovlar (necha marta jalb qilish mumkin) jamoa shartnomasida yoki ichki hujjatlarda mustahkamlab qoʻyiladi.

Tartibga rioya qilmaslik (buyruq/dalolatnoma mavjud emasligi yoki kasbiy vazifasidan chetga chiqish) quyidagilarga olib keladi:

ish beruvchining maʼmuriy javobgarligi;

buyruqsiz ham ikki hissa miqdorda haq toʻlash majburiyati (263-modda);

Davlat mehnat inspektsiyalari va kasaba uyushmalari bilan yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizolar.

Sudlar favqulodda vaziyatning hujjatli asoslanishi va jalb qilingan ishlarning mutanosibligini talab qiladi.