1. Ish haqi saqlanmaydigan taʼtilni ikki turga boʻlish mumkin. Birinchisi, xodimning iltimosiga koʻra ish beruvchining roziligi bilan beriladigan, ikkinchisi xodimning talabiga koʻra majburiy tarzda beriladigan (MKning 242-moddasi) ish haqi saqlanmaydigan taʼtil.

Ish haqi saqlanmaydigan taʼtil oʻz nomi bilan, har yilgi mehnat taʼtilidan va qisman ish haqi saqlanadigan taʼtildan farqli oʻlaroq, haq toʻlanmaydigan taʼtildir. Bu davr uchun xodimga aynan ish haqi va ish haqi bilan bogʻliq boshqa toʻlovlar, jumladan ustama haq, qoʻshimcha haq, toʻlanmaydi. Boshqa toʻlovlar esa, masalan, ish haqi saqlanmaydigan davrga toʻgʻri kelgan bayram kuni munosabati bilan beriladigan ragʻbatlantirish tusidagi toʻlov, avvalgi davrdagi ish uchun shu vaqtda toʻlanayotgan mukofot puli kabi toʻlovlar toʻlanishi kerak.

Agar xodim ichki oʻrindosh sifatida shu ish beruvchida boshqa lavozimda (ishda) ishlasa va asosiy lavozimidan ish haqi saqlanmaydigan taʼtil rasmiylashtirgan, ammo oʻrindoshlik ishi boʻyicha ishni davom ettirayotgan boʻlsa, ushbu oʻrindoshlik ishdagi ish haqi toʻliq toʻlanadi.

Yuqorida qayd etilgan birinchi turga oid ish haqi saqlanmaydigan taʼtil berilishini xodim talab qilish huquqiga ega emas. Bunga rozi boʻlish yoki rozi boʻlmaslik ish beruvchining mutlaq huquqi boʻlib, uni bunga majburlash mumkin emas.

Ammo shunga eʼtibor qaratish kerakki, bir xodimga imkon boʻla turib bunday taʼtil berishni rad etib, boshqa xodimning bunday iltimosini qanoatlantirish mehnat munosabatlarida kamsitish deb baholanishi va bu natijada ish beruvchining javobgarligini keltirib chiqarishi mumkin.

Xodim nafaqat oilaviy sharoiti tufayli, balki har qanday zaruriy sabab bilan ish haqi saqlanmaydigan taʼtil soʻrashi mumkin.

2. Ish haqi saqlanmaydigan taʼtilning davomiyligi taraflarning kelishuviga koʻra belgilanadi, lekin u birinchi shunday taʼtil berilgan kundan boshlab (bunda taʼtil qancha vaqtga berilganining, bir kunga, bir oyga va h.k. ahamiyati yoʻq) oʻn ikki oylik davrda jami uch oydan oshmasligi kerak.

MISOL

Bugun xodimga ikki kun davomiylikda ish haqi saqlanmagan taʼtil berilgan boʻlsa, keyingi kalendar yilning shu kunigacha boʻlgan davrda ushbu xodimga koʻpi bilan ikki oy yigirma sakkiz kun davomiylikda ish haqi saqlanmagan taʼtil berilishi mumkin.

Eʼtibor berish kerakki, ish haqi saqlanmaydigan taʼtil, hattoki ushbu moddaning uchinchi qismida keltirilgan vaziyatlarda ham, shuningdek MKning 242-moddasida majburiy tarzda beriladigan ish haqi saqlanmagan taʼtillar ham faqat xodimning xohishiga koʻra u soʻraganda, xodimning yozma arizasiga (bildirgisiga) asosan beriladi. Xodimni ish haqi saqlanmagan taʼtilga ketishga majburlashga hech bir sababga koʻra yoʻl qoʻyilmaydi.

Ish haqi saqlanmaydigan taʼtilning davomiyligini ushbu moddaning ikkinchi va uchinchi qismlarida belgilangandan koʻproq muddatga, hattoki ish beruvchi bilan xodimning kelishuviga koʻra ham uzaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Amaliyotda ish haqi saqlanmaydigan taʼtil bilan bogʻliq ayrim savollar uchrab turadi.

Jumladan:

Agar ishlab chiqarishda zaruriyat tugʻilsa, ish haqi saqlanmaydigan taʼtildan chaqirib olish mumkinmi?

Savolga mantiqan yondashsak, “ha mumkin” degan javob kelib chiqadi. Sababi ushbu taʼtil (MKning 242-moddasida belgilangan, xodimning xohishiga koʻra berilishi majburiy boʻlgan taʼtillar bundan mustasno) ish beruvchi bilan xodim oʻrtasidagi kelishuvga koʻra beriladi va bu kelishuv taraflarning xohish istaklari boʻlganda kelishuv asosida oʻzgartirilishi mumkin. Demak, xodim rozi boʻlsa, uni ish haqi saqlanmagan taʼtildan chaqirib olishga yoʻl qoʻyiladi.

Bundan, “agar ish haqi saqlanmagan taʼtildan xodim uning roziligi bilan chaqirib olingan boʻlsa, ushbu taʼtilning qolgan qismi keyinchalik berilishi shartmi degan savol yuzaga kelishi mumkin.

Birinchidan, odatda xodim ish haqi saqlanmagan taʼtilni muayyan bir vaziyat tufayli soʻraydi. Bu vaziyat maʼlum vaqt davomida boʻladi, shuning uchun xodim ish haqi saqlanmagan taʼtilni muayyan bir vaqtga soʻraydi. Ushbu vaqt oʻtgach, yaʼni ish haqi saqlanmaydigan taʼtil olishni taqozo qilgan vaziyat oʻtib ketgach, xodimda bunday taʼtildan foydalanishga zaruriyat boʻlmaydi.

Ikkinchidan, ish haqi saqlanmagan taʼtilni berish toʻgʻrisidagi buyruqda taʼtilning boshlanish va tugash sanasi koʻrsatiladi (har yilgi mehnat taʼtilini berish toʻgʻrisidagi buyruqda ham taʼtilning boshlanish va tugash sanasi koʻrsatilishi mumkin. Ammo bu sana, mehnat taʼtili davomida, qonunchilikda belgilangan sabablardan biri yuzaga kelsa oʻzgaradi). Bunday taʼtil hech bir sababga koʻra toʻgʻridan-toʻgʻri uzaytirilmaydi va boshqa davrga koʻchirilmaydi.

Chaqirib olinganligi sababli ish haqi saqlanmaydigan taʼtilning foydalanilmagan qismi xodimning iltimosiga koʻra ish beruvchining roziligi bilan, chaqirib olish zaruriyati tugagandan keyin berilishi yoki boshqa davrga koʻchirilishi mumkin.

3. Ushbu moddaning uchinchi qismida, agar qonunchilikda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, karantin choralari amalga oshirilayotgan, favqulodda holat joriy etilgan davrda va butun aholining yoki uning bir qismining hayotiga yoxud normal yashash sharoitlariga tahdid soluvchi boshqa hollarda xodimning yozma arizasiga koʻra ish haqi saqlanmaydigan taʼtilning uzluksiz yoki jamlangan davomiyligi koʻpaytirilishi, biroq koʻpi bilan olti oygacha koʻpaytirilishi mumkin ekanligi belgilangan. Mazkur qoidani qoʻllashda shunga eʼtibor berish kerakki, karantin choralari amalga oshiriladigan, favqulodda holat joriy etish, butun aholining yoki uning bir qismining hayotiga yoxud normal yashash sharoitlariga tahdid soluvchi boshqa hollar qonunchilik bilan yoki Hukumat qarori bilan joriy etiladi.

Ish beruvchining hech bir zaruriy vaziyati, shu jumladan oʻta zarur vaziyati ham ushbu qoidani qoʻllashga asos boʻlishi mumkin emas.