1. Xodimlarga ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan ijtimoiy taʼtillarni berish xodimning mehnat stajiga, u bajaradigan ishning joyi va xususiyatiga, ish beruvchining tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq emas, yaʼni mehnat shartnomasi taraflar (ish beruvchi va xodim) tomonidan imzolangan vaqtdan boshlab, xodimda yuqorida qayd etilgan taʼtillardan foydalanish huquqi, ish beruvchida esa ushbu taʼtillarni berish majburiyati paydo boʻladi, bunda ishning boshlanish vaqti (sanasi) ahamiyat kasb etmaydi.

MISOL

Mehnat shartnomasi bugun imzolagan boʻlsa, “men falon oliy (yoki kasbiy taʼlim) taʼlim tashkilotlarida kechki taʼlim shaklida oʻqiyman. Ertadan imtihon sessiyasi boshlanadi, shuning uchun oʻquv taʼtili bering” deb oʻquv muassasasining chaqiruv hujjatini taqdim etsa, ish beruvchi uning bu talabini qanoatlantirishi shart.

Boshqa misol, xodim smenali ishga qabul qilindi deb faraz qilaylik. U ishga tushishi lozim boʻlgan smena mehnat shartnomasi tuzilgandan sanadan ikki kundan (bir haftadan yoki vaxta usulidagi ish boʻlsa 10 – 15 kundan keyin, va h.k.) keyin boshlanishi kerak. Ammo xodimning uch yoshga toʻlmagan bolasini parvarishlash uchun taʼtil rasmiylashtirish zaruriyati paydo boʻlgan boʻlsa, xodim ish smenasi boshlangunga qadar ham shunday taʼtil berilishini talab qilishga haqli, ish beruvchi esa uning bu talabini qanoatlantirishi shart.

Homiladorlik va tugʻish, bola parvarishlash, oʻquv, ijodiy taʼtillar toʻgʻrisida batafsil MKning tegishincha 404, 405, 385, 387-moddalariga sharhlarda oʻqing.

2. Yana eʼtiborli jihati shundaki, garchi Oʻzbekiston Respublikasining qonunlarida yoki xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasi hududida mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan belgilangan qoidalar chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar ishtirokidagi, chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar tomonidan tashkil etilgan yoki taʼsis etilgan tashkilotlar yoxud ushbu fuqarolar, shaxslar ishtirokidagi, xalqaro tashkilotlar va chet el yuridik shaxslari ishtirokidagi mehnatga oid munosabatlarga nisbatan tatbiq etilishi belgilab qoʻyilgan boʻlsa-da (MKning 11-moddasi), ushbu moddaning ikkinchi qismida ushbu ijtimoiy taʼtillarni berish ish beruvchining tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq emasligi yana bir karra taʼkidlab oʻtilgan. Shuning uchun “Bu chet el korxonasi” yoki “Bu xususiy korxona” degan vajlar bilan qayd etilgan ijtimoiy taʼtillarni berishni rad etish qonunni qoʻpol ravishda buzish deb hisoblanadi.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida xodim oʻquv taʼtilida (MK 385-moddasining birinchi qismi) yoki ijodiy taʼtilda (MK 387-moddasining birinchi qismi) boʻlgan vaqtida uning oʻrtacha ish haqi saqlanib qolishi belgilab qoʻyilgan.

Bundan oliy taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirganda beriladigan ish haqi saqlanmaydigan taʼtil mustasno hisoblanadi.

Chunki bu MKning 384-moddasida nazarda tutilgan xodimlarga oliy taʼlim tashkilotlariga kirish imtihonlarini topshirish uchun kamida oʻn besh kalendar kun muddatga ish haqi saqlanmagan holda beriladigan taʼtil hamda MKning 386-moddasiga asosan, ishni oʻqish bilan birga olib borayotgan xodimlarga kafolatlar va kompensatsiyalar birinchi marta tegishli darajadagi emas, balki ikkinchi va undan keyingi marta tegishli darajadagi taʼlim olayotganda ish beruvchi tomonidan kafolatlar (oʻquv taʼtili) berilmaganda imtihonlarni topshirish uchun ish haqi saqlanmagan taʼtillar beriladi.

4. Toʻrtinchi qismda ayol tugʻishdan oldingi va tugʻishdan keyingi taʼtilda, yaʼni homiladorlik va tugʻish taʼtilida boʻlgan vaqtida (MKning 404-moddasi) unga qonunchilikda belgilangan miqdorda hamda tartibda homiladorlik va tugʻish nafaqasi toʻlanishi koʻrsatilgan.

5. Bola ikki yoshga toʻlguniga qadar uni parvarishlash taʼtilida boʻlgan davrida bolani haqiqatda parvarishlayotgan bolaning ota-onasidan biriga (vasiysiga), buvisiga, bobosiga yoki boshqa qarindoshiga qonunchilikda belgilangan miqdorda va tartibda bolani parvarishlash nafaqasi toʻlanadi.

Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 31 maydagi 314-son qarori bilan tasdiqlangan nizomlarda homiladorlik va tugʻish nafaqasi hamda bola parvarishlash nafaqasi toʻlash tartibi va miqdorlari belgilangan.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismida koʻrsatilgan oʻn ikki yoshga toʻlmagan ikki va undan ortiq nafar bola yoki oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning ota-onasidan biri (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs) davomiyligi toʻrt kalendar kun boʻlgan har yilgi ijtimoiy taʼtil nafaqat ijtimoiy taʼtil balki qoʻshimcha taʼtil ham hisoblanadi va MKning 401-moddasiga asosan, ushbu taʼtil yillik mehnat taʼtiliga qoʻshib berilishi yoki ish beruvchi bilan kelishib belgilanadigan davrda ushbu taʼtildan alohida (toʻliq yoxud qismlarga boʻlib), lekin faqat tegishli ish yili davomida foydalanilishi mumkin hamda ushbu taʼtil davri uchun oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladi.

7. Sharhlanayotgan moddaning soʻnggi, yettinchi qismiga binoan, homiladorlik va tugʻish taʼtili, oʻquv taʼtili, ijodiy taʼtillar, ularning davomiyligidan va bir yilda necha marta berilishidan, shuningdek ushbu taʼtillarning nechta turidan foydalanishdan qatʼiy nazar, navbatdagi har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga kiritiladi.

Bolani ikki yoki uch yoshgacha parvarishlash taʼtilining koʻpi bilan olti yili mehnat va ish stajiga qoʻshiladi, undan ortiq davri esa ish stajiga qoʻshilmaydi. Masalan, xodim uch nafar farzandning har birini uch yoshgacha parvarishlash taʼtilida boʻlgan boʻlsa (jami toʻqqiz yil), bu taʼtillar davrining olti yili ish stajiga qoʻshiladi, qolgan uch yili qoʻshilmaydi. Bunda ushbu taʼtillarning davriyligi, yaʼni ketma-ket yoki alohida alohida boʻlishi masalani mohiyatini oʻzgartirmaydi.