Har yilgi mehnat taʼtili dam olish va ishlash qobiliyatini tiklash uchun ish oʻrni (lavozimi) hamda oʻrtacha ish haqi saqlab qolingan holda xodim ishdan ozod etiladigan, xodimga har yili ish yili davomida beriladigan vaqt davridir.
Barcha xodimlar, shu jumladan oʻrindoshlik asosida ishlaydigan xodimlar har yilgi mehnat taʼtiliga chiqish huquqiga ega.
Har yilgi mehnat taʼtilining turlari quyidagilardan iborat:
asosiy mehnat taʼtili (har yilgi asosiy eng kam yoki har yilgi asosiy uzaytirilgan);
ushbu Kodeksning 222-moddasida nazarda tutilgan tartibda asosiy eng kam yoki asosiy uzaytirilgan taʼtil bilan jamlab hisoblanadigan qoʻshimcha mehnat taʼtili.
1. Moddaning nomi va matnidagi “har yilgi” degan iboraga eʼtibor qaratish lozim. Mana shu ibora mehnat taʼtillari borasidagi keyingi moddalarni toʻgʻri qoʻllashda katta ahamiyat kasb etadi.
Masalan, koʻpchilik MKning 222-moddasiga binoan har yilgi mehnat taʼtilining umumiy davomiyligini hisoblab chiqarishda mana shu “har yilgi” degan tushunchaga eʼtibor bermaganliklari uchun ikki va undan koʻp yillar uchun mehnat taʼtilini jamlab berishda shu moddaning ikkinchi qismida belgilangan cheklovga duch kelib “jami taʼtillarni qoʻshganda uning davomiyligi ellik olti kalendar kunidan oshib ketdi, bu mumkin emas” degan xulosaga kelishadi. Bu albatta notoʻgʻri (batafsil 222-moddaning sharhiga qarang).
Shuningdek, ushbu moddada taʼtilning maqsadi ham koʻrsatilgan boʻlib, mehnat taʼtili dam olish va ishlash qobiliyatini tiklash uchun beriladi.
Bu shunchaki ishga kelmaslik emas, balki tibbiy va ijtimoiy zaruratdir.
Inson toʻxtovsiz ishlay olmaydi. Uzoq vaqt davomida dam olmasdan ishlash xodimning sogʻligʻiga zarar yetkazadi va ish sifatini tushirib yuboradi.
Moddaning birinchi qismida har yilgi mehnat taʼtilining tushunchasi bayon qilingan boʻlib, unda birinchidan, mehnat taʼtili davrida xodimning ish oʻrni (lavozim), ikkinchidan, shu davr uchun oʻrtacha ish haqi saqlanishi belgilab qoʻyilgan.
Ammo amaliyotda bunga zid ravishda xodim mehnat taʼtilida boʻlgan davrda uning lavozimini qisqartirib yuborish hollari ham uchrab turadi.
Baʼzi ish beruvchilar xodim mehnat taʼtilida boʻlgan davrda uning ish oʻrnini (lavozimini) qisqartirib, mehnat shartnomasi bekor qilinishi toʻgʻrisida ogohlantirish xatini berib, xodim ishga chiqqanda mehnat shartnomasini bekor qilgan boʻlib, bu holatda ish beruvchining harakatlari sharhlanayotgan moddaning birinchi qismiga ziddir.
Xodim mehnat taʼtilida boʻlgan vaqtda ish beruvchi (korxona tugatilishi holatlaridan tashqari) uni ishdan boʻshatishga haqli emas. Xodim taʼtildan qaytganida, uni aynan oʻz lavozimiga qaytarish shart. Uni pastroq lavozimga oʻtkazish yoki ish joyini boshqasiga berib yuborish mumkin emas.
Xodim mehnat taʼtilida boʻlgan davr uchun MKning 233-moddasiga asosan, oʻrtacha ish haqidan hisoblanadigan taʼtil uchun haq toʻlanadi.
Yana bir eʼtibor qaratish kerak boʻlgan normasi “har yili ish yili davomida beriladigan vaqt davridir” degan joyi.
Demak, mehnat taʼtili har ish yilida berilishi shart (kalendar yil emas).
Ish yili 1 yanvardan boshlanmaydi. U har bir xodim uchun individual boʻlib, xodim ishga qabul qilingan sanadan boshlanadi.
MISOL
Agar xodim 2024 yil 10 martda ishga kirgan boʻlsa, uning birinchi ish yili 2024 yil 10 martdan 2025 yil 9 martgacha davom etadi.
Mehnat taʼtili xodimga har ish yilida berilishi shart. Uni bir necha yilga yigʻib yurish yoki muttasil bermaslik qonun buzilishi hisoblanadi.
Amaliyotda “ishdagi zaruriyat sababli” yoki “hozir uni vazifasini bajaradigan boshqa xodim yoʻq” va shu kabi boshqa vajlar bilan “bu yil mehnat taʼtilini bermasak boʻladimi” degan savollar ham uchrab turadi.
Bunga – yoʻq deb javob beramiz (batafsil MKning 229- va 230-moddalariga sharhda oʻqing).
Yana, “bir ish yilida yoki bir kalendar yilida ikkita taʼtil bersa boʻladimi?”, “bitta taʼtil tugagandan keyin ikkinchi taʼtilni berish uchun xodim birinchi taʼtilidan keyin qancha vaqt ishlagan boʻlishi kerak?” va shunga oʻxshash boshqa savollar ham boʻladi.
Avvalo “ikkita taʼtil” va “ikki marta taʼtil” degan tushunchalarni oydinlashtirib olsak savollarning javobi oʻz-oʻzidan kelib chiqadi.
“Ikkita taʼtil”. Mehnat taʼtili – bu bitta taʼtil, ish haqi saqlanmagan taʼtil – boshqa taʼtil, ijtimoiy taʼtil umuman boshqa taʼtil. Ikkita yoki undan koʻp taʼtillar deganda mana shu taʼtillarni tushunishimiz kerak.
Aytaylik, xodim mehnat taʼtilidan foydalanib qaytdi. Ish yili tugamasdan oʻquv taʼtili uchun taʼlim muassasasidan hujjat taqdim etsa, ish beruvchi oʻquv taʼtilini berishi shart. Boshqa misol, xodim II guruh nogironligi boʻlgan shaxs boʻlsa va u ish haqi saqlanmagan taʼtil soʻrasa, ish beruvchi uning bu talabini qanoatlantirishi shart. Yana bir misol, xodim mehnat taʼtili tugashiga yaqin “uyimni taʼmirlayotgan edim. Ozgina ishlar qoldi, shuni tugatib olishim uchun besh (10, 15 va boshqa muddatlarga) kunga ish haqi saqlanmagan taʼtil bering” deb ish beruvchidan soʻrasa va ish beruvchi rozi boʻlsa bunday taʼtil berish mumkin. Demak, bir ish yilida ikkita va undan koʻp taʼtil berish mumkin, kezi kelsa berilishi lozim.
“Ikki marta taʼtil”, “Ikki marta” degani “takroriy”, yaʼni aynan bir narsani takrorlashni anglatadi.
Demak, ikki marta mehnat taʼtil berilishi mumkin emas, yaʼni bitta taʼtil ikki marta berilmaydi.
Bir kalendar yilda bir xodim uchun 2 ish yiliga mehnat taʼtili berish mumkin. Bu taʼtillar jadvalida koʻrsatilgan boʻlishi kerak.
MISOL
Xodimning ish yili 10 fevraldan boshlanadi. 2023 yil 10 fevraldan 2024 yil 9 fevralga qadar ish yili uchun taʼtillar jadvali boʻyicha 2024 yil yanvar oyida mehnat taʼtili berildi.
2024 yil 10 fevraldan 2025 yil 9 fevralga qadar ish yili uchun taʼtillar jadvali boʻyicha 2024 yil noyabr oyida mehnat taʼtili berildi.
Bu yerda ushbu xodimga 2024 yilda (kalendar yilda) 2 ish yili uchun mehnat taʼtili berilishi qonuniy boʻladi.
2. Ushbu moddaning ikkinchi qismiga binoan, barcha xodimlar, shu jumladan oʻrindoshlik asosida ishlaydigan xodimlar har yilgi mehnat taʼtiliga chiqish huquqiga egaligi qayd etilgan.
“Barcha xodimlar” deganda - tom maʼnoda barcha xodimlarni shu jumladan, qisqartirilgan ish vaqtida ishlovchi, toʻliqsiz ish vaqtida ishlovchi, toʻliq stavkada, 0,5 yoki 0,25 yoxud undan kam stavkada ishlovchilarni, masofaviy ishda ishlovchilarni, mavsumiy ishdagilarni, kasanachilarni va umuman mehnat shartnomasi asosida ishlovchi xodimlarni tushunish kerak. Shu oʻrinda aytish kerakki, hattoki mehnat shartnomasini tuzmasdan haqiqatda ishga qoʻyilgan (amaliyotda bunday holatlar bor) xodimlarni ham tushunish kerak.
MISOL
Bir xodim ishni bajarilishi zarurligi sababli ish beruvchining roziligi bilan ishga qabul qilish toʻla rasmiylashtirilmasdan, aytaylik, mehnat shartnomasi tuzilmasdan ishga qoʻyilgan.
Keyinchalik maʼlum boʻldiki, bu xodimda shu ishni bajarish uchun talab etiladigan ruxsatnomasi yoʻq ekan. Bu holat xodim bilan mehnat munosabatlarini davom ettirishga toʻsqinlik qilsa, ish beruvchi xodim bilan mehnat shartnomasini (garchi mehnat shartnomasi tuzilmagan boʻlsada) bekor qilishga haqli boʻladi.
Agar xodim 15 kalendar kunidan koʻp ishlagan boʻlsa, mehnat shartnomasini bekor qilishda unga foydalanilmagan mehnat taʼtili uchun tegishli miqdorda kompensatsiya toʻlanishi kerak. Demak, mehnat shartnomasi tuzilmagan boʻlsa ham, lekin ish beruvchi va xodim oʻrtasida yakka tartibdagi mehnat munosabatlari yuzaga kelgan boʻlsa, xodimda mehnat taʼtiliga haqli boʻladi.
Ushbu moddada oʻrindoshlik asosida ishlaydigan xodimlar har yilgi mehnat taʼtiliga chiqish huquqiga ega ekanligiga alohida urgʻu berilgan. Chunki amaliyotda oʻrindoshlik asosida ishlovchi xodimlarga mehnat taʼtili bermaslik holatlari koʻp kuzatiladi. Bu qonun buzilish hisoblanadi va buning uchun maʼmuriy javobgarlik belgilangan.
3. Mazkur moddaning uchinchi qismida mehnat taʼtillarining turlari keltirilgan (MKning 213 va 222-moddalari sharhiga qarang).
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi