1. Qanday taʼtillar “kafolatlangan taʼtillar” hisoblanadi?

Bir soʻz bilan aytsak, qonunchilikda muqarrar ravishda berilishi shart qilib koʻrsatilgan taʼtillar “kafolatlangan taʼtillar” hisoblanadi.

Masalan:

mehnat taʼtili (MKning 216-moddasi);

homiladorllik va tugʻish taʼtili (MKning404-moddasi);

bola parvarishlash taʼtili (MKning 405-moddasi);

oʻquv taʼtili (MKning 385-moddasi),

shuningdek, quyidagi ish haqi saqlanmagan taʼtillar:

1941 - 1945 yillardagi urush qatnashchilariga va imtiyozlari boʻyicha ularga tenglashtirilgan shaxslarga - har yili oʻn toʻrt kalendar kungacha;

I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslarga - har yili oʻn toʻrt kalendar kungacha;

ikki yoshdan uch yoshgacha boʻlgan bolani haqiqatda parvarishlayotgan bolaning ota-onasidan biriga (vasiysiga), buvisiga, bobosiga yoki boshqa qarindoshiga;

oʻn ikki yoshga toʻlmagan ikki va undan ortiq nafar bolani yoki oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolani tarbiyalayotgan ota-onasining biriga (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxsga) - har yili oʻn toʻrt kalendar kungacha beriladigan taʼtillar kafolatlangan taʼtillar hisoblanadi.

Undan tashqari, qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda, jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida, mehnat shartnomasida boshqa turdagi kafolatlangan taʼtillar nazarda tutilishi mumkin.

2. Ish beruvchi xodimlarga davomiyligi qonunchilikda kafolatlanganidan kam boʻlmagan taʼtillar berilishini taʼminlashi shart. Yaʼni, shu xodim egallab turgan lavozim (bajarayotgan ishi) uchun qonunchilikda muayyan davomiylikda taʼtil berilishi nazarda tutilgan boʻlsa, ish beruvchi hech bir sababga koʻra uning davomiyligini qisqartirishga haqli emas.

Ish beruvchi “hozir bunga moliyaviy imkoniyatim yoʻq, shuning uchun bu yil taʼtilning buncha kunini beraman, qolgan qismini keyingi yilda beraman” deb taʼtilning davomiyligini qisqartirishga haqli emas.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasining “Prokuratura toʻgʻrisida”gi Qonuni 50-moddasiga binoan, prokuratura organlari xodimlariga davomiyligi oʻttiz kalendar kundan iborat haq toʻlanadigan yillik taʼtil beriladi. Oʻn yildan ortiq ish stajiga ega boʻlgan prokuratura organlari xodimlariga davomiyligi besh kalendar kun, oʻn besh yildan ortiq ish stajiga ega boʻlganlarga davomiyligi oʻn kalendar kun, yigirma yildan ortiq ish stajiga ega boʻlganlarga esa davomiyligi oʻn besh kalendar kun qoʻshimcha taʼtil beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonuni 82-moddasida sudyalarga xar yilgi mehnat taʼtilining davomiyligi oʻttiz kalendar kuni etib belgilangan. Undan tashqari, sudya sudyalik lavozimimda oʻn yildan ortiq ishlagan boʻlsa, uning oʻz xohishiga koʻra olti kalendar kunigacha qoʻshimcha mehnat taʼtili berilishi mumkin.

Sharhlanayotgan moddadan ish beruvchi mana shu va shu kabi qonunchilikda belgilangan taʼtilni ham qoʻshimcha taʼtillarni ham hech bir sababga koʻra qisqartirishga haqli emasligi tushuniladi.

3. Ish beruvchi taʼtillar berish tartibi rioya etishi shart.

Taʼtillar berish tartibi nimalardan iborat?

a) mehnat taʼtilini har yili berilishi, yaʼni mehnat taʼtili har ish yili davomida berilishi;

b) ish beruvchi har yili keyingi kalendar yili boshlangunga qadar kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda taʼtillar jadvalini tasdiqlashi shartligi.

Eʼtibor berish lozimki, taʼtillar jadvali ham xodimning ham ish beruvchining manfaatlarini, imkoniyatlarini inobatga olgan va xodimning huquqiy holatini yomonlashishiga yoʻl qoʻymagan holda ijtimoiy adolat tamoyili asosida tuzilishi kerak.

Qanday holatlar xodimning huquqiy holatini yomonlashtiradi?

MKning 228-moddasi toʻrtinchi qismida oʻziga qulay boʻlgan vaqtda mehnat taʼtilidan foydalanish huquqiga ega boʻlgan xodimlar toifalari sanab oʻtilgan. Shu toifaga kiruvchi xodim, taʼtillar jadvalini shakllantirishda, aytaylik, “men iyul oyida taʼtilga chiqishni xohlayman” desa, jadvalda uning taʼtil vaqti aynan iyul oyiga kiritilishi kerak, aks holda xodimning huquqiy holatini qonunchilikka nisbatan yomonlashtirilishiga yoʻl qoʻyilgan boʻladi.

Taʼtillar jadvalini “ijtimoiy adolat asosida tuzish” nimani anglatadi?

Maʼlum bir xodimlarga mehnat taʼtili vaqtini ularning xohishiga koʻra yilning faqat yoz oylariga, boshqalarga esa ularning xohish istaklarini inobatga olmagan holda kuz yoki qish oylariga qoʻyish ijtimoiy adolat tamoyilini buzilishidir.

Taʼtil vaqtini xodimlarning lavozimiga qarab belgilash (afsuski, amaliyotda shunday holatlar bor) ham ijtimoiy adolat tamoyiliga zid boʻladi. Qolaversa, bunday holat boshqa xodimlarni kamsitish hisoblanadi (MKning 4-moddasi);

v) tasdiqlangan taʼtillar jadvaliga rioya qilish (xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra taʼtil vaqtini oʻzgartirish bundan mustasno);

g) xodimni mehnat taʼtili boshlanishi toʻgʻrisida kamida oʻn besh kun oldin xabardor qilinishi. Shu oʻrinda, MKda xodim taʼtil boshlanishi toʻgʻrisida ogʻzaki yoki yozma ravishda ogohlantirilishi kerakligi aniq belgilanmagan.

Bahsli vaziyatni keltirib chiqarmaslik maqsadida xodimni yozma ravishda ogohlantirish maqsadga muvofiq boʻladi.

Amaliyotda “xodim taʼtillar jadvali bilan imzo qoʻydirilgan holda tanishtirilgan-ku, shuning oʻzi yetarli emasmi?” degan eʼtirozlar ham uchrab turadi.

Qonunchiligimiz taʼtillar jadvali bilan har bir xodim imzo qoʻydirgan holda tanishtirishi kerakligini ham belgilamaydi. Shunga qaramay, taʼtil boshlanishiga yaqinroq, ammo belgilangan kamida oʻn besh kunlik muddatga rioya qilgan holda yozma ravishda xabardor qilish maqsadga muvofiq boʻladi. Shunda xodim tomonidan turli vajlarni, masalan, “jadvalga imzo qoʻyganimga ancha vaqt boʻldi, esimdan chiqib ketibdi, agar esimda boʻlganida taʼtil vaqtiga oʻz rejamni qilgan boʻlar edim” degan vajlarni keltirilishiga oʻrin qolmaydi;

d) taʼtil boshlangunga qadar, jamoa shartnomasida belgilangan muddatda, xodimga taʼtilda boʻlgan vaqt uchun oʻrtacha ish haqi toʻlanishini taʼminlash;

ye) jamoa kelishuvlarida, shuningdek jamoa shartnomasida va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda yoxud mehnat shartnomasida nazarda tutilgan taʼtillar sohasidagi qoʻshimcha huquq va kafolatlarni berishi shart.

Masalan, koʻpigina tashkilotlarda qabul qilingan jamoa shartnomalarida xodimning farzandi 1-sinfga borganda ikki yoki uch kun, boshqa turar joyga koʻchib oʻtishi munosabati yoki uylanishi (turmushga chiqishi), farzandini nikoh toʻyi va shu kabi sabablarga koʻra xodimga qisqa muddatli taʼtillar berilishi nazarda tutilgan. Modomiki, jamoa shartnomasiga kiritildimi demak, bu taʼtillar ham kafolatlangan hisoblanadi, chunki jamoa shartnomasining normalari xodimlar uchun ham ish beruvchi uchun ham majburiydir.