1. Ushbu moddaning birinchi qismida oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslarga hamda I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslarni jismoniy imkoniyatlarini inobatga olgan holda ular ijtimoiy jihatdan qoʻshimcha qoʻllab-quvvatlash maqsadida oʻttiz kalendar kun davomiyligida har yilgi mehnat taʼtili belgilangan boʻlib, uning davomiyligi hech bir holatda va hech bir sababga koʻra qisqartirilishi mumkin emas.

Ushbu taʼtillardan toʻliq foydalaniladi, yaʼni uni yoki uning bir qismini pulli kompensatsiya bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi (mehnat shartnomasi bekor qilinganda pullik kompensatsiyaga almashtirish bundan mustasno). Shuningdek, ushbu toifadagi xodimlarning yillik mehnat taʼtillari boshqa yilga koʻchirilishi ham mumkin emas (MKning 229-moddasi, birinchi qismi 1 - 4-soʻzboshilarida keltirilgan holatlar bundan mustasno).

Jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida, shuningdek ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib qabul qiladigan ichki hujjatlarda boshqa xodimlar qatorida ushbu toifadagi xodimlarga ham yanada koʻproq davomiylikdagi asosiy uzaytirilgan taʼtil belgilab qoʻyilishi mumkin. Bu koʻproq oʻzini-oʻzi mablagʻ bilan taʼminlaydigan nobyudjet tashkilotlariga tegishlidir.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida davlat hokimiyati va boshqaruv organlari xodimlari uchun kamida yigirma yetti kalendar kunidan iborat mehnat taʼtili kafolatlangan.

Agar qonunda xodimlarning ayrim toifalari uchun bundanda koʻproq davomiylikda mehnat taʼtili belgilangan boʻlsa, ularga qonunda belgilangan davomiylikda taʼtil beriladi.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasining “Prokuratura toʻgʻrisida”gi Qonuning 50-moddasida prokuratura organlari xodimlariga davomiyligi oʻttiz kalendar kundan iborat haq toʻlanadigan yillik taʼtil berilishi belgilab qoʻyilgan. Undan tashqari, oʻn yildan ortiq ish stajiga ega boʻlgan prokuratura organlari xodimlariga davomiyligi besh kalendar kun, oʻn besh yildan ortiq ish stajiga ega boʻlganlarga davomiyligi oʻn kalendar kun, yigirma yildan ortiq ish stajiga ega boʻlganlarga esa davomiyligi oʻn besh kalendar kun qoʻshimcha taʼtil beriladi.

Yoki, Oʻzbekiston Respublikasining “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonuning 82-moddasida sudyalarga oʻttiz kalendar kunidan iborat mehnat taʼtili belgilangan.

Eʼtibor berish lozimki, ushbu yigirma yetti kalendar kundan ortiq davomiylikdagi uzaytirilgan mehnat taʼtilini berish kafolati davlat hokimiyati va boshqaruv organlarida ishlaydigan barcha xodimlarga emas, balki masʼul xodimlarga tatbiq etiladi.

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida”gi Qonuni 54-moddasida "Davlat fuqarolik xizmatchisiga davomiyligi yigirma yetti kalendar kunidan kam boʻlmagan yillik asosiy taʼtil beriladi” deb koʻrsatilgan. Ushbu Qonunga binoan, Davlat fuqarolik xizmati lavozimlarining davlat reyestri Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi.

Demak, davlat organlarida ishlaydiganlarning hammasi ham davlat fuqarolik xizmatchisi hisoblanmas ekan. Davlat hokimiyati yoki boshqaruv organlarida ishlaydigan, ammo davlat fuqarolik xizmatchisi hisoblanmaydigan xodimlarga MKning 218-moddasiga asosan yigirma yetti kalendar kunidan iborat yillik mehnat taʼtili beriladi. Chunki ushbu moddada davlat hokimiyati yoki boshqaruv organlari xodimlari koʻrsatilgan, yaʼni toifasi ajratib koʻrsatilmagan.

Bu normani qoʻllashda davlat hokimiyati yoki boshqaruv organlariga qaysi tashkilotlar kirishiga aniqlik kiritish kerak boʻladi. Buning uchun ushbu tashkilotlarga tegishli boʻlgan qonunchilik hujjatlari va tashkilotning nizomini oʻrganish tavsiya etiladi.

Qoʻshimcha taʼtil kunlari jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida yoki boshqa ichki hujjatlarda belgilanishi mumkin (bundan MKning 220-moddasida belgilangan koʻp yillik ish staji uchun beriladigan har yilgi qoʻshimcha taʼtillar mustasno). Shuningdek, jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida yoki boshqa ichki hujjatlarda ular uchun koʻproq davomiylikda asosiy uzaytirilgan yillik mehnat taʼtili belgilanishi ham mumkin, bundan sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan hamda I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar mustasno.

Mazkur tashkilotlar xodimlariga jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomalarida yoki boshqa ichki hujjatlarda ular uchun qoʻshimcha taʼtil yoki asosiy uzaytirilgan taʼtil belgilashda eʼtiborli jihati shundaki, ushbu tashkilotlar byudjet tashkiloti boʻlganligi uchun, agar shunday qoʻshimcha imtiyoz berish uchun byudjet mablagʻi imkon bersagina bunday qoʻshimcha imtiyoz belgilanishi mumkin. Agar buning uchun byudjetdan mablagʻ ajratilmasa qoʻshimcha imtiyoz belgilanishi mumkin emas, hattoki byudjet mablagʻlaridan iqtisod (tejab qolingan) qilingan mablagʻ boʻlganda ham mumkin emas.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida qonunchilikda ayrim toifadagi xodimlar uchun ham ular mehnat vazifalarining oʻziga xos jihatlari va xususiyatlariga hamda boshqa holatlarga qarab har yilgi asosiy uzaytirilgan taʼtillar va bunday taʼtillar olish huquqiga ega boʻlgan xodimlarning roʻyxati hamda ushbu taʼtillarning davomiyligi belgilanishi qayd etilgan.

Eʼtibor bergan boʻlsangiz, moddaning ushbu qismida soʻz yuritilayotgan taʼtillar, ulardan foydalanish huquqiga ega boʻlgan xodimlar roʻyxati va taʼtillarning davomiyligi aynan qonunchilikda belgilanishi mumkinligi belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonuni 7-moddasiga binoan:

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari qonun hujjatlari hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari qonunosti hujjatlaridir.

Mana shu qonun va qonunosti hujjatlar qonunchilikni tashkil qiladi va umumiy qilib normativ-huquqiy hujjatlar deyiladi.

Moddaning ushbu qismidagi “ayrim toifadagi xodimlar uchun ular mehnat vazifalarining oʻziga xos jihatlari va xususiyatlariga qarab” degan tushunchaga eʼtibor qaratish kerak, chunki ushbu norma aynan mehnat vazifasi oʻziga xos jihatga va xususiyatga ega boʻlgan toifadagi xodimlarni nazarda tutmoqda.

“Kimlarning mehnat vazifalari oʻziga xos jihatlarga va xususiyatlariga ega?” degan savol boʻlishi mumkin.

Masalan, taʼlim muassasalarining pedagog xodimlarni vazifalari oʻziga xos xususiyatga ega. Pedagoglar dars oʻtish jarayonida surunkali stress holatda boʻladilar, tibbiy tilda buni “kuyish sindromi” deyiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 26 iyundagi “Pedagog xodimlar uchun yillik uzaytirilgan mehnat taʼtili davomiyligi meʼyorlarini belgilash chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 263-sonli qarori bilan taʼlim muassasalari xodimlari uchun ular bajaradigan ishning xususiyatiga qarab turli davomiylikda uzaytirilgan yillik mehnat taʼtillari belgilangan.

Masalan, umumiy turdagi davlat maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktorlari uchun 42, Oʻqituvchi, oʻqituvchi-logoped, oʻqituvchi-defektolog uchun 56, boshlangʻich, umumiy oʻrta taʼlim maktablar va maktab-internatlar, Prezident maktabi, ijod, ixtisoslashtirilgan maktab va maktab-internatlar, alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari, Respublika oʻquv-tarbiya muassasalarining direktorlari uchun ham, oʻqituvchilari uchun ham 56 kalendar kuni davomiylikdagi yillik mehnat taʼtili belgilangan.

Yuqorida keltirilgan ikki turdagi muassasa direktorlarining ikki xil davomiylikda yillik mehnat taʼtili belgilanganligi ularning mehnat vazifalarining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqanligini bildiradi.

4. Qonunchilikda belgilanganidan tashqari, har yilgi asosiy uzaytirilgan taʼtillar berish, shuningdek har yilgi asosiy uzaytirilgan taʼtilning davomiyligini uning qonunchilik bilan kafolatlangan davomiyligiga nisbatan koʻpaytirish jamoa kelishuvlarida, shuningdek jamoa shartnomasida, ichki hujjatlarda, mehnat shartnomasida nazarda tutilishi mumkin.

Moddaning ushbu qismidagi oxirgi “mumkin” degan soʻzni “asosiy” soʻz deyish mumkin. Bu shuni anglatadiki, agar tashkilotda shunga moliyaviy imkoniyat boʻlsa va ish beruvchi rozi boʻlsa, har yilgi asosiy uzaytirilgan, shuningdek har yilgi asosiy uzaytirilgan taʼtilning davomiyligini uning qonunchilik bilan kafolatlangan davomiyligiga nisbatan koʻpaytirsa boʻladi. Buni xodim (mehnat jamoasi) talab qilishi mumkin emas, hattoki, ish beruvchida moliyaviy imkoni boʻlgan taqdirda ham.

Yana eʼtibor berish kerak boʻlgan jihati shundaki, bunday qoʻshimcha imtiyoz mehnat shartnomasi kiritayotgan boʻlsa, bu boshqa xodimlarni kamsitilishiga olib kelishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Masalan, mehnat shartnomasida xodimning mansab mavqeiga qarab, qonunchilikda belgilanganiga nisbatan koʻproq davomiylikda asosiy mehnat taʼtili belgilanishi, boshqa xodimlarga nisbatan kamsitish boʻladi (batafsil MKning 4-moddasiga qarang).

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Haq toʻlanadigan yillik taʼtillar toʻgʻrisidagi 52 va 132-sonli Konventsiyalarining 2-moddasi 2-bandiga koʻra, oʻn olti yoshga toʻlmaganlar, shu jumladan oʻquvchilar, uzliksiz oʻn ikki oy ishlaganda oʻn ikki ish kuni davomiylikda taʼtil olish huquqiga ega boʻladi.

Ushbu sharhlangan moddadan koʻrinadiki milliy qonunchiligimiz xalqaro standartda belgilangandan koʻproq davomiylikdagi mehnat taʼtilini kafolatlar ekan.

Xususan, xalqaro standart bu borada oʻn olti yoshga toʻlmagan shaxslarga nisbatan imtiyoz belgilanishini belgilasa, milliy qonunchiligimiz oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlar uchun oʻttiz kalendar kunidan iborat yillik haq toʻlanadigan taʼtilni kafolatlangan. Undan tashqari, ushbu toifadagi xodimlarning yillik haq toʻlanadigan taʼtil olish huquqlari oʻn ikki oy uzluksiz ishlaganlaridan keyin emas, balki shu ish beruvchida ishni boshlagan kunlaridan eʼtiboran paydo boʻladi.