1. Sharhlanayotgan ushbu moddada belgilangan normalar mamlakatda mehnat munosabatlari sohasida bolalar mehnatini cheklash, ularning huquqlarini taʼminlash va xalqaro standartlarga mos tizimni shakllantirish yoʻlida muhim ahamiyatga ega. Ushbu moddada ishga qabul qilishga ruxsat etilgan eng kichik yosh - oʻn olti yosh deb belgilangan boʻlib, bu yoshdan boshlab shaxslar mehnat huquq layoqatiga va muomala layoqatiga ega deb hisoblanadi. Bu norma toʻgʻridan-toʻgʻri MKning 20-moddasi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, unda shaxsning mehnat huquqlarini amalga oshirish layoqatlari belgilab berilgan.

Birinchidan, ushbu moddaning konstitutsion va qonunchilik manbalariga asoslanganligi muhim. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasida fuqarolarning mehnat qilish huquqi belgilangan boʻlib, ushbu huquq yoshga doir belgilangan cheklovlarga amal qilgan holda amalga oshiriladi.

Moddaning matnida ikki muhim huquqiy tushuncha - mehnat huquq layoqati va muomala layoqati qayd etilgan. Mehnat huquq layoqati – shaxsning mehnat munosabatlarida ishtirok etish, mehnat shartnomasi tuzish, oʻz mehnat huquqlarini amalga oshirish va burchlarini bajarish qobiliyatini anglatadi. Muomala layoqati esa jismoniy shaxsning oʻz xatti-harakatlari uchun yuridik javobgarlikni toʻla anglash va oʻz faoliyati natijalarini baholash qobiliyatini ifoda etadi. Shu bois ishga qabul qilishga ruxsat etilishi faqat yosh bilan emas, balki shaxsning aqliy va huquqiy layoqatlariga ega boʻlishi bilan ham bogʻliq.

Mazkur 118-moddada belgilangan mehnatga qabul qilish yoshi, faqat yuridik normani belgilash emas, balki davlatning bolalarning mehnat huquqlarini himoya qilishga qaratilgan siyosatini ifodalovchi normadir. Ushbu qoida mamlakatning xalqaro majburiyatlariga mos boʻlib, ijtimoiy adolat va bolalar manfaatlarini taʼminlashning huquqiy kafolati sifatida xizmat qiladi. Shu bilan birga, ushbu moddaga amal qilmaslik shaxs va jamiyat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadigan huquqbuzarliklar qatoriga kiradi.

2. Mazkur qoida yoshlarning mehnat faoliyatida ishtirok etishini toʻliq taqiqlamaydi, balki uni muayyan shartlar va chegaralar ichida tartibga solishga qaratilgandir. Yaʼni, qonun bolalar mehnatiga nisbatan mutlaq cheklov joriy qilmaydi, balki ularni mehnatga ijobiy tayyorlash imkonini berishni maqsad qilgan. Mazkur normaning mazmuniga koʻra, umumiy oʻrta, kasbiy taʼlim tashkilotlarida taʼlim olayotgan oʻquvchilar, agar ularning yoshi 15 yoshga toʻlgan boʻlsa, ota-onadan birining (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxsning) yozma roziligi asosida ishga qabul qilinishi mumkin.

Shu bilan birga quyidagi shartlar ham mavjud:

bunday mehnat faqat oʻqishdan boʻsh vaqtda amalga oshirilishi shart;

mehnat faoliyati yoshlarning sogʻligʻiga zarar yetkazmasligi,

maʼnaviy kamolotiga xalaqit bermasligi lozim;

mehnat yengil turdagi, yaʼni ogʻir jismoniy va ruhiy zoʻriqish talab qilmaydigan boʻlishi shart.

Bunday mehnat koʻproq mehnat taʼlimi, mehnat etikasi va kasbga yoʻnaltirish vazifalarini bajaradi. Masalan, 15 yoshga toʻlgan oʻquvchi taʼtil paytida kutubxonada kutubxona yordamchisi, teatrda sahna tayyorlovchi yoki tsexda yengil texnik xizmatchi vazifasida vaqtincha ishlashi mumkin. Bunda ularning mehnat faoliyati taʼlim jarayonini buzmasligi lozim.

Bunday mehnat shartnomalari faqat ish beruvchi, oʻquvchi va uning ota-onasidan biri (yoki vasiysi) ishtirokida, yozma rozilik asosida tuzilishi kerak.

Amaliyotda bu norma orqali yoshlar oʻzlarining mehnat qobiliyatini, kasbiy yoʻnalishini, masʼuliyat va intizomni erta anglab yetadi. Bu esa ularning kelgusida fuqarolik pozitsiyasi va mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini shakllantiradi.

XALQARO STANDARTLAR

Bu norma XMTning Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh toʻgʻrisidagi 138-son va Bolalar mehnatining ogʻir shakllarini taqiqlash va yoʻq qilishga doir shoshilinch choralar toʻgʻrisidagi 182-sonli Konventsiyalariga mos keladi va Oʻzbekiston bu konventsiyalarni ratifikatsiya qilgan.

3. MKning mazkur qismida umumiy mehnat qilish yoshiga yetmagan shaxslarni mehnat faoliyatiga jalb qilishga imkon beruvchi alohida tartibdagi istisno holatlar nazarda tutilgan. Bu norma nafaqat ichki qonunchilikning bolalar huquqlari sohasidagi rivojini, balki xalqaro majburiyatlar va ijtimoiy zaruratlarni ham aks ettiradi. Unga koʻra, madaniy-tomosha tashkilotlarida (teatr, kino, tsirk va boshqalar), televideniye, radio va ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sport sohasida oʻn besh yoshga toʻlmagan bolalar bilan mehnat shartnomasi tuzish mumkin, lekin faqat muayyan shartlarga rioya etilgan holda. Bu shartlar quyidagilardan iborat:

ota-onaning har ikkisining yozma roziligi (yoki ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsning);

vasiylik va homiylik organining maxsus ruxsatnomasi;

bolaning sogʻligʻiga va maʼnaviy kamolotiga zarar yetkazmasligi;

faqat asarlarni yaratish yoki ijro etish, yaʼni badiiy, ijodiy, sport yoki tomoshabop faoliyat bilan cheklangan holda;

mehnat shartnomasini bola nomi bilan uning ota-onasi imzolaydi, bola faqat ijrochi sifatida qatnashadi.

Bunday cheklangan holatlar amalda madaniyat, sport va OAV sohalarida yuzaga keladi. Masalan, kino yoki seriallarda bola qahramonlarning rolini ijro etish, reklama roliklarida qatnashish, tsirk dasturlarida chiqish yoki professional sport musobaqalarida ishtirok etish. Bu faoliyat turlari orqali bolalarning ijodiy salohiyati rivojlanadi, ammo ularning sogʻligʻi, taʼlimi va maʼnaviyati birinchi oʻrinda turishi shart.

Bunday holatlarda mehnat shartnomasi vasiylik organining ruxsatnomasiga asoslanishi kerakligini talab qilinadi. Ushbu ruxsatnomada: har kuni necha soat ishlashi mumkinligi (odatda 2–4 soatdan oshmaydi), ish sharoiti, jismoniy yoki ruhiy zoʻriqishga yoʻl qoʻyilmasligi, taʼlim va dam olish huquqlari buzilmasligi kabi shartlar aniq koʻrsatiladi.

Bunday mehnat shakllarining huquqiy maqomi, MK, "Bola huquqlari toʻgʻrisida"gi qonun va Vazirlar Mahkamasining tasdiqlangan roʻyxatlari asosida tasdiqlanadi.

Madaniy-tomosha tashkilotlarining, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarining va boshqa ommaviy axborot vositalarining ijodiy xodimlari, professional sportchilar, shuningdek asarlar yaratishda va (yoki) ijro etishda (namoyish etishda) ishtirok etuvchi boshqa ishlar, kasblar, lavozimlar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 24 avgustdagi 419-sonli qarori bilan tasdiqlangan.

Mazkur qoida bolalarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilgan holda ularning ijodiy faoliyatini taʼminlashga qaratilgan. Bu norma orqali davlat bolalar mehnati va ularning rivojini xalqaro va milliy standartlar asosida moslashtirishni koʻzlagan. Ushbu amaliyotda asosiy mezon - bolaning nafaqat mehnat huquqi, balki bolalik huquqini taʼminlashdir.

MISOL

Teatr studiyasida “Yosh iqtidorlar” spektakli tayyorlanayotganda, 12 yoshli aktyor bola asosiy qahramon rolini ijro etishi kerak edi. Uning ota-onasi yozma rozilik berdi va tuman vasiylik va homiylik organidan ruxsatnoma olindi.

4. Mazkur moddaning toʻrtinchi qismida belgilangan normalar, mamlakatda mehnat huquqi sohasida yoshlar, ayniqsa bolalar mehnatini huquqiy tartibga solishning umumiy va maxsus mezonlarini bir-biriga bogʻlovchi oʻta muhim huquqiy mexanizm hisoblanadi.

Mazkur qoidada asosiy urgʻu shundaki, 18 yoshga toʻlmagan yoshlar (shundan 16-17 yoshlilar va alohida hollarda 14-15 yoshlilar) bilan mehnat shartnomalari tuzish yoki ularni har qanday turdagi mehnat faoliyatiga jalb etish faqat MKning 411–422-moddalarida belgilangan maxsus talablarga toʻliq rioya qilingan holdagina amalga oshirilishi mumkin. Bu moddalar Oʻzbekiston Respublikasida mehnat qonunchiligining bolalar va oʻsmirlar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan maxsus boʻlimi hisoblanadi (ushbu moddalar sharhiga qarang).

Yuqorida qayd etilgan moddalarda mehnat shartnomasini tuzish uchun minimal yosh, ish vaqtining cheklovlari, dam olish huquqi, sogʻliqni muhofaza qilish, tunda ishlatish, zararli va ogʻir mehnatga jalb qilishni taqiqlash, mehnat sharoitlariga oid maxsus talablar, tibbiy koʻrik va nazorat mexanizmlari aniq belgilab berilgan.

Bu normalarning asosiy maqsadi - yoshlarning organizmi hali toʻliq shakllanmaganini hisobga olgan holda ularning mehnat sharoitida zoʻriqmasdan, kamol topish va taʼlim olish huquqlarini buzmasdan faoliyat yuritishini taʼminlashdir. Shuningdek, bu talablar orqali oʻsmirlarni ekspluatatsiya qilish, ularni arzon ishchi kuchi sifatida noqonuniy ishlatish, taʼlimdan ajratish va maʼnaviy-ruhiy zoʻriqishdan himoya qilish mexanizmlari ishga tushiriladi.